Thomas Edward Lawrence

Thomas Edward Lawrence, znany jako „Lawrence z Arabii”, był młodym archeologiem z Oksfordu, który w czasie wielkiej wojny został najsłynniejszym brytyjskim oficerem na Bliskim Wschodzie. Od jesieni 1916 roku jako oficer łącznikowy i doradca emira Fajsala pomagał prowadzić powstanie arabskie przeciw Turkom: współtworzył plan marszu na Al-Wadżh, wymyślił i poprowadził wyprawę na Akabę, wysadzał pociągi Kolei Hidżaskiej i jesienią 1918 roku wjechał z Arabami do Damaszku. Jego wpływ na wojnę na pustyni był ogromny, choć mniejszy, niż głosiła legenda. Tę legendę stworzyli amerykański dziennikarz Lowell Thomas i sam Lawrence, autor „Siedmiu filarów mądrości”, jednej z najgłośniejszych książek o tej wojnie. Po wojnie walczył o sprawę arabską w Paryżu i w Londynie, a potem uciekł od sławy, służąc pod przybranym nazwiskiem jako szeregowiec w lotnictwie.

Przed wojną

Urodził się 16 sierpnia 1888 roku w Tremadog w Walii jako drugi z pięciu synów Thomasa Chapmana, anglo-irlandzkiego ziemianina, i guwernantki Sarah Junner. Rodzice nie byli małżeństwem i żyli pod przybranym nazwiskiem Lawrence. Od 1896 roku rodzina mieszkała w Oksfordzie. Lawrence studiował historię w Jesus College na Uniwersytecie Oksfordzkim. Latem 1909 roku przeszedł pieszo, samotnie, około 1600 kilometrów po osmańskiej Syrii i Palestynie, badając zamki krzyżowców, i na ich podstawie napisał pracę dyplomową, wyróżnioną najwyższą oceną.

Od 1910 roku pracował dla Muzeum Brytyjskiego przy wykopaliskach w Karkemisz nad Eufratem, pod kierunkiem swojego mentora Davida Hogartha, a potem Leonarda Woolleya. Nauczył się tam arabskiego, poznał miejscowych robotników i przywódców, a z bliska obserwował niemieckich inżynierów budujących pobliski most Kolei Bagdadzkiej. Na początku 1914 roku razem z Woolleyem badał na zlecenie Palestine Exploration Fund pustynię Negew. Wyprawa archeologiczna była przykrywką dla wojskowego zdjęcia mapy terenu, przez który musiałaby przejść turecka armia idąca na Egipt. Lawrence dotarł wtedy także do Akaby i Petry.

Kair i Al-Kut

Po wybuchu wojny został w październiku 1914 roku mianowany podporucznikiem i tłumaczem, a w grudniu przyjechał do Kairu, do wydziału wywiadu sztabu wojsk brytyjskich w Egipcie. Rysował mapy, przesłuchiwał jeńców, pisał raporty o armii osmańskiej i opowiadał się za desantem w zatoce Aleksandretty. W 1915 roku zginęło dwóch jego młodszych braci, Frank i Will. W 1916 roku przeszedł do nowo utworzonego Biura Arabskiego, ośrodka brytyjskiej polityki arabskiej w Kairze, któremu szefował Gilbert Clayton, a jedną z głównych postaci był Hogarth. Pisał do jego tajnego biuletynu i należał do grupy młodych oficerów, którzy wierzyli, że bunt Arabów może rozsadzić imperium osmańskie od środka.

Wiosną 1916 roku wysłano go do Mezopotamii, gdzie Turcy oblegali w Al-Kucie brytyjską dywizję generała Townshenda. Miał sprawdzić, czy da się wywołać bunt Arabów na tyłach tureckich, a razem z kapitanem Aubreyem Herbertem uczestniczył w rozmowach z Halilem Paszą, w których Brytyjczycy zaoferowali milion, a potem dwa miliony funtów za wypuszczenie garnizonu. Rozmowy nic nie dały i 29 kwietnia Townshend skapitulował. Lawrence wrócił do Kairu z ostrą krytyką brytyjskiego dowództwa w Mezopotamii.

Z Fajsalem w Hidżazie

W czerwcu 1916 roku szarif Mekki Husajn ibn Ali rozpoczął powstanie. Jesienią utknęło ono pod Medyną, a w Kairze i Londynie spierano się, czy wysłać do Hidżazu brytyjskie wojska. W październiku Lawrence pojechał do Dżuddy z sekretarzem do spraw orientalnych Ronaldem Storrsem. Rozmawiał z synem szarifa Abd Allahem, a potem pojechał w głąb lądu do obozu Fajsala w Wadi Safra, gdzie dotarł 23 października. Pisał później, że od pierwszego spojrzenia wiedział, iż to jest przywódca, którego Arabia potrzebuje. Jego raporty przekonały przełożonych, że to na Fajsala trzeba postawić, a także że brytyjskie wojsko w Hidżazie bardziej by zaszkodziło niż pomogło. Pod koniec 1916 roku Lawrence, wtedy kapitan, wrócił do Hidżazu jako oficer łącznikowy przy kwaterze Fajsala i na jego prośbę już tam został. Zaczął nosić strój arabski, który ułatwiał mu życie wśród Beduinów.

Po grudniowym kryzysie, gdy Turcy zepchnęli Arabów do Janbu, Lawrence poparł plan marszu wybrzeżem na północ, na Al-Wadżh, i uzgadniał go z dowódcą brytyjskich okrętów na Morzu Czerwonym. W marcu 1917 roku, chory na dyzenterię w obozie Abd Allaha w Wadi Ajs, przemyślał na nowo cele powstania. Doszedł do wniosku, że zdobywanie Medyny nie ma sensu, bo jej garnizon, przykuty do miasta, więcej Turkom szkodzi, niż pomaga. Lepiej było nękać Kolej Hidżaską, na której wisiało jego zaopatrzenie, utrzymując ją przy życiu, ale ledwo działającą, i przenieść powstanie na północ, ku Syrii. Arabowie mieli działać jak gaz, rozproszeni na wielkiej przestrzeni, bez frontu, który można by zaatakować. Tę teorię wojny partyzanckiej opisał później w artykule „The Evolution of a Revolt” (1920) i w „Siedmiu filarach mądrości”. W sierpniu 1917 roku ogłosił też w biuletynie Biura Arabskiego „Dwadzieścia siedem artykułów”, praktyczne rady dla oficerów pracujących z Beduinami.

Akaba

Najsłynniejszym czynem Lawrence’a była wyprawa na Akabę. Lawrence uważał, że port trzeba zdobyć od lądu, a nie z morza, i że muszą to zrobić sami Arabowie, bez Francuzów i Brytyjczyków. Przełożonych nie wtajemniczył w szczegóły. 9 maja 1917 roku z Al-Wadżh wyruszył mały oddział szarifa Nasira i szejka Huwajtatów Audy Abu Tajji. Okrążył pustynią tureckie posterunki, a w czerwcu Lawrence odbył samotną, ryzykowną wyprawę rozpoznawczą na północ, w okolice Damaszku i Baalbeku. 2 lipca Arabowie rozbili turecki batalion pod Aba al-Lisan, a 6 lipca weszli do Akaby od strony lądu. Lawrence przejechał na wielbłądzie przez Synaj do Suezu, by sprowadzić żywność, i w Kairze zameldował o sukcesie nowemu dowódcy, generałowi Edmundowi Allenby’emu. Allenby zrozumiał, że Arabowie mogą osłaniać prawe skrzydło jego armii, i odtąd dawał Lawrence’owi dużą swobodę. Lawrence awansował na majora i otrzymał Order Łaźni. Rozważano nawet Krzyż Wiktorii.

Wojna na kolei

Od jesieni 1917 roku Lawrence działał z Akaby. We wrześniu wysadził pod Mudawwarą pociąg elektrycznie odpalaną miną, a takie zasadzki stały się jego specjalnością. W listopadzie próbował wysadzić most na Jarmuku, co miało odciąć Turkom drogę z Palestyny w czasie ofensywy Allenby’ego. Rajd się nie powiódł. W „Siedmiu filarach mądrości” Lawrence opisał, że 20 listopada, przebrany, prowadząc rozpoznanie w Darze, trafił do tureckich rąk, a miejscowy dowódca i jego strażnicy pobili go i maltretowali, także seksualnie. Nie ma niezależnych świadectw tego zdarzenia. Część biografów uważa relację za prawdziwą i widzi w niej klucz do późniejszego życia Lawrence’a, inni sądzą, że była przesadzona lub zmyślona. 11 grudnia, w pożyczonym mundurze, szedł w orszaku Allenby’ego, który wkraczał do Jerozolimy.

W styczniu 1918 roku jako doradca emira Zajda, młodszego brata Fajsala, kierował bitwą pod At-Tafilą, jedną z niewielu klasycznych bitew powstania, za którą dostał Order Wybitnej Służby i awans na podpułkownika. Sam oceniał ją potem krytycznie jako niepotrzebny popis. W lutym, po sporze z Zajdem o pieniądze, zniechęcony prosił o zwolnienie, ale odesłano go z powrotem do Fajsala. Wiosną i latem uczestniczył w planowaniu działań wokół Ma’anu i w kontaktach z Brytyjczykami podczas rajdów za Jordan, a głównym brytyjskim łącznikiem przy armii Fajsala był już podpułkownik Pierce Joyce. Lawrence zgromadził wokół siebie osobistą straż z kilkudziesięciu dobrze opłacanych jeźdźców i krążył między kwaterą Allenby’ego, Akabą i pustynią, organizując rajdy i werbując plemiona.

Dara i Damaszek

We wrześniu 1918 roku Lawrence szedł z arabską kolumną z samochodami pancernymi i francuską baterią, która 16 i 17 września przecięła tory wokół węzła w Darze i ściągnęła tam tureckie odwody tuż przed uderzeniem Allenby’ego pod Megiddo. 27 września pod wsią Tafas Arabowie natknęli się na wycofującą się kolumnę turecką, która wymordowała mieszkańców wsi. Lawrence napisał, że wydał wtedy rozkaz, by nie brać jeńców, i że jego ludzie wybili Turków. Historycy spierają się, na ile ta relacja jest dokładna, ale do odwetowej rzezi z pewnością doszło. 1 października Lawrence wjechał samochodem do Damaszku, już po przejściu australijskiej lekkiej kawalerii. Pomógł obsadzić arabską administrację i budował przekonanie, że to Arabowie wyzwolili miasto. 3 października był tłumaczem przy spotkaniu Fajsala z Allenbym, na którym Fajsal usłyszał, że Liban i wybrzeże przypadną Francji. Dzień później Lawrence wyjechał z Damaszku. Znał przynajmniej ogólnie treść porozumienia Sykes-Picot i, jak pisał potem, nieustannie wstydził się przed Arabami, bo zachęcał ich do walki obietnicami, w których dotrzymanie sam nie wierzył.

Po wojnie

30 października 1918 roku na prywatnej audiencji odmówił przyjęcia z rąk króla Jerzego V przyznanych mu odznaczeń, tłumacząc, że Wielka Brytania nie dotrzyma obietnic danych Arabom. W 1919 roku towarzyszył Fajsalowi jako doradca i tłumacz na konferencji pokojowej w Paryżu. W tym samym roku Lowell Thomas zaczął w Londynie pokazy filmowe i odczyty o „Lawrensie z Arabii”, które ściągały tłumy widzów. Lawrence, wybrany na stypendystę All Souls College, pisał wspomnienia z wojny. Pierwszy rękopis zgubił na stacji kolejowej w Reading i musiał pisać od nowa.

W 1921 roku Winston Churchill, nowy sekretarz kolonii, wziął go na doradcę. Lawrence uczestniczył w konferencji w Kairze, która dała Fajsalowi tron Iraku, a jego bratu Abd Allahowi Transjordanię, i pojechał do Dżuddy, by namówić Husajna do podpisania traktatu z Wielką Brytanią. Król odmówił. Lawrence uznał jednak, że kairskie rozstrzygnięcia w dużej mierze spłaciły dług Wielkiej Brytanii wobec Arabów. W 1922 roku odszedł z polityki. Pod nazwiskiem John Hume Ross zaciągnął się jako szeregowiec do Royal Air Force. Gdy prasa ujawniła, kim jest, usunięto go z lotnictwa. Pod nazwiskiem T. E. Shaw, które w 1927 roku przyjął oficjalnie, służył w wojskach pancernych, a od 1925 roku znów w RAF, także w Indiach Brytyjskich. W 1926 roku wydał dla prenumeratorów „Siedem filarów mądrości”, a w 1927 roku skrót „Bunt na pustyni”, który stał się bestsellerem. Przetłumaczył Odyseję i pracował przy szybkich łodziach ratowniczych lotnictwa. Odszedł ze służby na początku 1935 roku. 13 maja rozbił się na motocyklu w pobliżu swojego domku Clouds Hill w hrabstwie Dorset i zmarł sześć dni później w szpitalu wojskowym w Bovington Camp. Na pogrzebie był Churchill.

Ocena

Za życia Lawrence był bohaterem, a jego pierwsi biografowie, poeta Robert Graves i historyk wojskowości Basil Liddell Hart, opisywali go jako stratega na miarę wielkich wodzów. W 1955 roku pisarz Richard Aldington zarzucił mu w głośnej książce systematyczne kłamstwa i przesadę. Dziś wiadomo, że obie skrajności były fałszywe. Lawrence sam redagował fragmenty książek o sobie i tolerował w nich nieprawdę, a „Siedem filarów mądrości”, arcydzieło literackie, nie jest wiarygodnym źródłem w szczegółach. Zarazem dokumenty, jak raporty z Hidżazu i brytyjska historia oficjalna, potwierdzają, że odgrywał rolę ważną: był najzdolniejszym z brytyjskich oficerów przy Arabach, cieszył się zaufaniem Fajsala i Allenby’ego, a jego pomysły, jak marsz na Akabę i rezygnacja z oblegania Medyny, ukształtowały kampanię. Jego autoryzowany biograf Jeremy Wilson i późniejsi autorzy, jak Scott Anderson, bronią w dużej mierze jego wiarygodności.

Historycy arabscy, jak jordański badacz Sulajman Musa, zwracają uwagę, że w legendzie Lawrence’a zniknęli arabscy przywódcy powstania, Fajsal, szarif Nasir, Auda czy Nuri as-Sa’id, i że powstanie miało własne przyczyny i własnych bohaterów. Wojskowo kampania arabska była wojną na marginesie, a jej sukces zależał od brytyjskiej floty, złota i armii Allenby’ego. Jako polityk Lawrence był zarówno szczerym obrońcą arabskiej niepodległości, jak i oficerem imperium, który chciał Bliskiego Wschodu pod brytyjskim wpływem, a bez Francji. Jego teoria wojny partyzanckiej do dziś należy do klasyki literatury wojskowej, a film Davida Leana „Lawrence z Arabii” z 1962 roku, z Peterem O’Toole’em, utrwalił jego mit na całym świecie.