Husajn ibn Ali

Husajn ibn Ali, szarif i emir Mekki z rodu Haszymitów, był strażnikiem najświętszych miast islamu, który w czerwcu 1916 roku wypowiedział posłuszeństwo sułtanowi i kalifowi w Konstantynopolu. Jego powstanie, wsparte brytyjskim złotem, bronią i okrętami, odebrało Turkom Hidżaz, a potem, prowadzone przez jego synów, dotarło aż do Damaszku i Aleppo. Dla państw centralnych był to cios propagandowy, bo potomek Proroka stanął po stronie chrześcijańskich mocarstw przeciw ogłoszonemu przez sułtana dżihadowi. Husajn liczył, że w nagrodę stanie na czele wielkiego państwa arabskiego. Dostał tytuł króla Hidżazu, a po wojnie poczuł się oszukany przez sojuszników, z którymi zerwał. W 1924 roku, opuszczony przez Brytyjczyków, przegrał wojnę z Ibn Saudem i zmarł na wygnaniu.

Przed wojną

Urodził się w Konstantynopolu w 1853 lub 1854 roku. Dokładna data nie jest pewna, a część źródeł podaje 1 maja 1853 roku. Jego ród, Dawu Aun, należał do gałęzi potomków Hasana, wnuka Mahometa, która od średniowiecza dawała Mekce szarifów, czyli dziedzicznych władców miasta pod zwierzchnictwem sułtana. Dzieciństwo i młodość spędził w Mekce, gdzie uczył się prawa i teologii, a z wyprawami do plemion poznał pustynię i obyczaje Beduinów. Około 1893 roku, w czasie sporów o władzę w rodzie, odesłano go do Konstantynopola. Przez piętnaście lat żył tam jako dostojnik pod okiem sułtana Abdülhamida II, zasiadał w Radzie Państwa i wychowywał synów, z których trzej, Ali, Abd Allah i Fajsal, mieli później odegrać wielką rolę w polityce arabskiej. Czwarty, najmłodszy Zajd, urodził się z innej żony w 1898 roku.

Jesienią 1908 roku, po rewolucji młodotureckiej, sułtan mianował go emirem Mekki, wbrew kandydatowi, którego wolał rządzący Komitet Jedności i Postępu. Od początku był wobec młodoturków nieufny. Bronił tradycyjnej autonomii szarifatu przed centralizacją, sprzeciwiał się przedłużeniu Kolei Hidżaskiej z Medyny do Mekki, które dałoby Turkom stałą kontrolę nad prowincją, i spierał się z kolejnymi gubernatorami. Lojalności wobec sułtana jednak nie porzucał. W latach 1910–1911 walczył po stronie Turków z Ibn Saudem w Nadżdzie i z Muhammadem al-Idrisim w Asirze, gdzie przerwał oblężenie tureckiej Abhy. Abd Allah i Fajsal zasiadali w parlamencie osmańskim. W 1914 roku narastały pogłoski, że Konstantynopol chce go usunąć, a z nowym gubernatorem, Wehibem Paszą, ścierał się otwarcie. Wiosną Abd Allah wypytywał w Kairze Brytyjczyków, czy pomogliby jego ojcu, ale usłyszał odmowę.

Między sułtanem a Brytyjczykami

Wojna zmieniła położenie szarifa. Jesienią 1914 roku lord Kitchener zaproponował mu przez Abd Allaha ochronę i pomoc, jeśli Arabowie poprą Wielką Brytanię, i napomknął, że kalifat może wrócić do Arabów. Husajn odpowiadał wymijająco. Gdy w listopadzie sułtan ogłosił dżihad, szarif nie poparł go publicznie, tłumacząc Turkom, że brytyjska flota mogłaby zablokować porty Hidżazu i zagłodzić kraj żywiący się zbożem z importu. Zarazem nie zerwał z Konstantynopolem i wysyłał synów na rozmowy z władzami. W 1915 roku Fajsal nawiązał w Damaszku kontakt z tajnymi stowarzyszeniami arabskimi, które obiecały poprzeć powstanie pod wodzą szarifa.

Po naradzie z synami w At-Ta’ifie Husajn postanowił rokować z Brytyjczykami. W lipcu 1915 roku wysłał do Kairu pierwszy list, w którym żądał uznania niepodległości ziem arabskich od linii Mersin–Adana na północy po Ocean Indyjski i od Persji po Morze Śródziemne. Tak zaczęła się korespondencja z brytyjskim wysokim komisarzem w Egipcie, sir Henrym McMahonem. W liście z 24 października 1915 roku McMahon obiecał, z zastrzeżeniami dotyczącymi wybrzeża Syrii, interesów Francji i Mezopotamii, „uznać i wspierać niepodległość Arabów”. Husajn targował się o Bejrut i Aleppo do marca 1916 roku. Nie wiedział, że w tym samym czasie Wielka Brytania i Francja uzgadniały podział arabskich prowincji imperium w tajnym porozumieniu Sykes-Picot.

Wiosną 1916 roku sytuacja zrobiła się nagląca. Dowódca osmański w Syrii, Dżemal Pasza, rozprawiał się z arabskimi działaczami, a 6 maja w Damaszku i Bejrucie stracono 21 z nich. Przez Hidżaz miał przejść do Jemenu silny oddział turecki z niemiecką misją, a Husajn obawiał się, że wzmocni on garnizony i przypieczętuje jego usunięcie. Na jego prośbę brytyjskie okręty zablokowały porty Hidżazu, a z Sudanu zaczęła napływać broń.

Powstanie

5 czerwca 1916 roku Ali i Fajsal ogłosili pod Medyną niezależność Arabów od Turków, a 10 czerwca sam Husajn dał sygnał do walki w Mekce. Bitwa o Mekkę trwała do 9 lipca, gdy pod ogniem egipskich dział poddały się ostatnie koszary. W czerwcu Arabowie z pomocą brytyjskich okrętów zdobyli Dżuddę, a we wrześniu Abd Allah wziął At-Ta’if z gubernatorem Hidżazu. Konstantynopol pozbawił Husajna godności i mianował emirem jego rywala, Alego Hajdara, ale nie miało to już znaczenia. Medyna z silnym garnizonem Fahreddina Paszy, połączona koleją z Damaszkiem, przetrwała jednak całą wojnę.

W proklamacji z końca czerwca Husajn uzasadniał powstanie niemal wyłącznie religijnie. Oskarżał młodoturków o odejście od islamu, o odebranie władzy sułtanowi i o ostrzelanie Al-Kaby podczas walk w Mekce. O narodzie arabskim mówił niewiele. Dla Brytyjczyków najważniejsze było to, że strażnik świętych miast przeciwstawił się kalifowi i odebrał wezwaniu do dżihadu wiarygodność.

Pod koniec października 1916 roku notable i uczeni Mekki ogłosili go „królem krajów arabskich”. Sojusznicy, zaskoczeni i zakłopotani, bo tytuł drażnił innych władców Półwyspu i Francję, uznali go tylko za króla Hidżazu. Husajn i tak dalej używał szerszego tytułu. Przez resztę wojny prawie nie opuszczał Mekki i Dżuddy. Walkę prowadzili synowie, a on rządził, przyjmował brytyjskich wysłanników i pieniądze. Według brytyjskich danych do kwietnia 1919 roku dostał około 6,5 miliona funtów subsydiów. Bywał dla sojuszników uciążliwy: podejrzliwy, uparty i zazdrosny o swoją władzę, nie chciał wziąć na siebie odpowiedzialności za sprowadzenie do Hidżazu brytyjskiej brygady, a sukcesy synów, zwłaszcza Fajsala, przyjmował z nieufnością.

W maju 1917 roku przyjechali do niego do Dżuddy Mark Sykes i François Georges-Picot, autorzy tajnego porozumienia. Przedstawili mu swoje plany ogólnikowo, a Husajn, według ich relacji, zgodził się, by Francja miała w Syrii taką pozycję, jaką Brytyjczycy mieli mieć w Bagdadzie. Każda strona zrozumiała tę formułę po swojemu. Gdy pod koniec 1917 roku bolszewicy ujawnili tekst porozumienia, a Brytyjczycy ogłosili deklarację Balfoura, Husajn zażądał wyjaśnień. W styczniu 1918 roku komandor Hogarth zapewnił go w specjalnym przesłaniu, że osadnictwo żydowskie w Palestynie nie naruszy wolności jej arabskich mieszkańców, a w lutym Londyn potwierdził obietnicę wyzwolenia Arabów. Tureckie propozycje pokoju, przekazywane przez Fajsala, Husajn odrzucał i przesyłał Brytyjczykom. Został przy sojuszu do końca wojny.

Po wojnie

Zwycięstwo nie przyniosło mu tego, czego się spodziewał. Medyna poddała się dopiero w styczniu 1919 roku. Fajsal rządził w Damaszku i reprezentował Hidżaz na konferencji pokojowej w Paryżu, ale Syria przypadła Francji, a Irak i Palestyna Wielkiej Brytanii jako terytoria mandatowe. Husajn uznał to za zdradę obietnic McMahona i odmówił ratyfikacji traktatu wersalskiego. W maju 1919 roku wojsko Abd Allaha zostało rozbite pod Turabą przez wahhabickich wojowników Ibn Sauda. W 1921 roku, gdy Fajsal został królem Iraku, a Abd Allah emirem Transjordanii, Brytyjczycy wysłali do Dżuddy Thomasa Edwarda Lawrence’a, by namówił Husajna do podpisania traktatu z Wielką Brytanią. Król odmówił, bo nie chciał przyłożyć ręki do dokumentu, który oddawał Palestynę syjonistom, a Syrię obcym. Brytyjskie subsydia wygasły.

W marcu 1924 roku, kilka dni po zniesieniu kalifatu przez Turcję, Husajn przyjął w Transjordanii tytuł kalifa. Poza Hidżazem i częścią krajów arabskich mało kto go uznał. Kilka miesięcy później Ibn Saud zaatakował Hidżaz. We wrześniu padł At-Ta’if, a na początku października Husajn abdykował na rzecz Alego i wyjechał do Akaby. Brytyjczycy nie udzielili mu pomocy, a w 1925 roku, na żądanie Ibn Sauda, wywieźli go na Cypr. Pod koniec 1925 roku Saudowie zajęli resztę Hidżazu. Na wyspie żył skromnie i samotnie. Po udarze w 1930 roku pozwolono mu przenieść się do Ammanu, gdzie zmarł 4 czerwca 1931 roku. Pochowano go w Jerozolimie, na Wzgórzu Świątynnym.

Ocena

Husajn długo uchodził w świecie arabskim za ojca nowoczesnego nacjonalizmu arabskiego. Tak przedstawiał go libański historyk George Antonius w klasycznej książce The Arab Awakening (1938), a w Jordanii, którą rządzą jego potomkowie, jest czczony jako przywódca Wielkiej Rewolty Arabskiej. Barwy powstania, czarna, biała i zielona z czerwonym trójkątem, przetrwały we flagach kilku państw arabskich. W Turcji pamiętano go jako zdrajcę, który w najtrudniejszej chwili wbił imperium nóż w plecy.

Wielu historyków ocenia go chłodniej. Amerykański historyk C. Ernest Dawn i Izraelczyk Joshua Teitelbaum pokazują, że w 1916 roku Husajn nie był jeszcze nacjonalistą w nowoczesnym sensie, lecz władcą broniącym autonomii szarifatu i przyszłości swojej dynastii, który hasła arabskie przyjął, gdy dały mu szansę na więcej. Brytyjski historyk Elie Kedourie widział w nim ambitnego, ale słabo zorientowanego w świecie polityka. Brytyjczycy, którzy z nim współpracowali, w tym Lawrence, pisali o jego uporze, przebiegłości i braku realizmu. Wielu historyków zgadza się jednak, że to on poniósł koszty niejasnych i sprzecznych obietnic brytyjskiej dyplomacji: zaufał listom McMahona, nie poznał na czas porozumienia Sykes-Picot, a gdy przestał być potrzebny, zostawiono go samego wobec Ibn Sauda. Ormiańskie instytucje pamięci przypominają też, że w latach 1917–1918 wydawał odezwy wzywające plemiona, by przyjmowały i chroniły ocalałych z ludobójstwa Ormian.