Horatio Kitchener

Horatio Herbert Kitchener, 1. hrabia Kitchener, znany jako lord Kitchener, był w 1914 roku najsławniejszym żołnierzem imperium brytyjskiego. Zdobywca Sudanu i dowódca z wojny burskiej objął w pierwszych dniach wojny ministerstwo wojny i jako jeden z nielicznych od początku twierdził, że konflikt potrwa latami. Z niewielkiej armii zawodowej zbudował masowe Nowe Armie ochotników, a jego twarz z werbunkowego plakatu stała się jednym z symboli wojny. Jako minister był jednak trudnym kolegą, nie umiał dzielić się władzą ani pracować z politykami, a kryzys amunicyjny i klęska w Dardanelach podkopały jego pozycję. Zginął w czerwcu 1916 roku, gdy okręt, którym płynął do Rosji, wszedł na minę.

Przed wojną

Urodził się 24 czerwca 1850 roku w Gunsborough koło Listowel w irlandzkim hrabstwie Kerry, w rodzinie angielskiego oficera, który kupił tam ziemię. Dzieciństwo spędził w Irlandii i Szwajcarii, a potem uczył się w akademii wojskowej w Woolwich. W czasie wojny francusko-pruskiej jako ochotnik służył we francuskiej jednostce sanitarnej, za co dostał naganę, bo Wielka Brytania była neutralna. W 1871 roku został oficerem wojsk inżynieryjnych. Przez kilka lat sporządzał mapy Palestyny i Cypru, nauczył się arabskiego, a od 1883 roku służył w armii egipskiej, odbudowywanej przez brytyjskich oficerów. W 1892 roku został jej naczelnym dowódcą, czyli sirdarem.

W latach 1896–1898 metodycznie, budując po drodze linię kolejową, odbił Sudan z rąk następców Mahdiego. 2 września 1898 roku rozbił ich armię pod Omdurmanem, a kilka dni później, podczas incydentu w Faszodzie, zmusił Francuzów do ustąpienia znad Górnego Nilu. Otrzymał tytuł barona Kitchener of Khartoum. W wojnie burskiej był szefem sztabu marszałka Fredericka Robertsa, a od listopada 1900 roku naczelnym dowódcą. W walce z partyzantką burską palił farmy i zamykał ludność cywilną w obozach koncentracyjnych, w których zmarły dziesiątki tysięcy kobiet i dzieci. Przy rokowaniach pokojowych w 1902 roku opowiadał się jednak za łagodniejszymi warunkami niż gubernator Alfred Milner.

W latach 1902–1909 był naczelnym dowódcą armii w Indiach i przeprowadził jej reorganizację. Spór o władzę nad sprawami wojskowymi z wicekrólem George’em Curzonem zakończył się w 1905 roku dymisją Curzona. W 1909 roku Kitchener został marszałkiem polnym. Nie dostał upragnionego stanowiska wicekróla Indii i od 1911 roku był brytyjskim konsulem generalnym w Egipcie, a w rzeczywistości jego zarządcą. W czerwcu 1914 roku otrzymał tytuł hrabiego. Był samotnikiem i nigdy się nie ożenił. Otaczał się grupą młodych, oddanych mu oficerów, ale z równymi sobie dogadywał się źle.

Minister wojny

Wybuch wojny zastał go na urlopie w Anglii. 3 sierpnia był już na statku do Francji w drodze powrotnej do Kairu, gdy premier Herbert Henry Asquith wezwał go z powrotem. 5 sierpnia otrzymał nominację, a 6 sierpnia objął ministerstwo wojny. Czynny marszałek polny w rządzie był w brytyjskiej tradycji rzadkim wyjątkiem, ale prasa i opinia publiczna domagały się właśnie jego.

Kitchener od razu zaskoczył kolegów. Gdy większość polityków i generałów spodziewała się krótkiej wojny, zapowiedział, że potrwa ona co najmniej trzy lata i pochłonie miliony ludzi. Już 7 sierpnia wezwał pierwszych stu tysięcy ochotników, a 21 sierpnia ministerstwo wojny nakazało utworzyć z nich pierwszą Nową Armię. Kitchener nie ufał Siłom Terytorialnym, więc nowe dywizje tworzył od podstaw, przy pułkach regularnych. Według wielu historyków był to błąd, bo terytorialne sztaby i koszary mogły przyspieszyć rozbudowę armii. Odzew przeszedł wszelkie oczekiwania. Do końca 1915 roku zgłosiło się około 2,5 miliona ochotników, a od września 1914 roku krążył plakat z jego wizerunkiem i hasłem „Lord Kitchener Wants You” (Lord Kitchener potrzebuje ciebie). Z braku broni, mundurów i instruktorów rekruci długo ćwiczyli w cywilnych ubraniach.

Na naradzie wojennej 5 sierpnia Kitchener przekonywał, by korpus ekspedycyjny koncentrował się dalej od granicy, w okolicach Amiens, i obawiał się, że pod Maubeuge znajdzie się na drodze głównego niemieckiego uderzenia. Został przegłosowany. Zatrzymał jednak w kraju dwie z sześciu dywizji, co według części historyków uchroniło korpus przed jeszcze cięższymi stratami. Dowódcy korpusu Johnowi Frenchowi polecił współdziałać z Francuzami, ale nie podlegać ich rozkazom. Gdy po Le Cateau French chciał wycofać wojska z frontu za Sekwanę, Kitchener 1 września przyjechał do Paryża i nakazał mu pozostać na linii. Obaj marszałkowie znali się z wojny burskiej i od tej pory byli wrogami.

Kitchener myślał też o wojnie z Turcją. 31 października 1914 roku obiecał szarifowi Mekki Husajnowi ochronę i pomoc, jeśli Arabowie poprą Wielką Brytanię. Ten list stał się punktem wyjścia rozmów, z których dwa lata później wyrosło powstanie arabskie.

Dardanele

Na początku 1915 roku Kitchener uznał, że front zachodni stał się linią oblężniczą, której nie da się przełamać, a do Francji nie chciał wysyłać Nowych Armii, zanim nie będą gotowe. Gdy wielki książę Mikołaj poprosił o odciążenie Rosji, 13 stycznia poparł zaproponowany przez Winstona Churchilla atak floty na Dardanele, bo w razie niepowodzenia ostrzał można było przerwać. Długo jednak wahał się z wysłaniem wojsk lądowych. W lutym cofnął zgodę na wysłanie regularnej 29 Dywizji, którą zwolnił dopiero w marcu, a 12 marca powierzył dowództwo generałowi Ianowi Hamiltonowi, dając mu bardzo ogólne instrukcje. Po klęsce floty 18 marca rozpoczęła się operacja lądowa, która utknęła na przyczółkach Gallipoli. Kitchener do końca bał się ewakuacji, bo sądził, że uderzy ona w prestiż Wielkiej Brytanii w świecie muzułmańskim.

Kryzys amunicyjny i utrata władzy

Wiosną 1915 roku na froncie zachodnim brakowało pocisków, zwłaszcza burzących. Po nieudanym natarciu pod Aubers French, przekonany, że Kitchener chce się go pozbyć, przekazał prasie informacje o brakach. 14 maja „The Times” opisał kryzys amunicyjny, a 21 maja „Daily Mail” lorda Northcliffe’a oskarżył Kitchenera wprost o „tragiczny błąd”. Opinia publiczna stanęła jednak po stronie ministra, a na giełdzie londyńskiej palono egzemplarze gazety. W rządzie koalicyjnym utworzonym 25 maja Kitchener zachował ministerstwo, ale produkcję amunicji przejęło nowe Ministerstwo Amunicji Davida Lloyda George’a.

Latem Kitchener wciąż wolał na froncie zachodnim ograniczyć się do obrony, aż Nowe Armie będą gotowe. Na konferencji w Calais 6 lipca uzgodnił z Joffre’em tylko ograniczone natarcia. Klęski Rosji latem 1915 roku zmieniły jednak jego zdanie i w sierpniu zgodził się na wielką ofensywę, choć teren pod Loos nie podobał się ani Frenchowi, ani Douglasowi Haigowi. Na posiedzeniu Komitetu Dardanelskiego mówił, że wojnę trzeba prowadzić tak, jak się musi, a nie tak, jakby się chciało. Klęska pod Loos przypieczętowała los Frencha.

Jesienią 1915 roku koledzy z rządu mieli już Kitchenera dość. Zarzucali mu, że nie mówi im całej prawdy, sam decyduje o wszystkim, nie korzysta ze sztabu generalnego i nie potrafi dyskutować o strategii. Wraz z wyczerpywaniem się ochotników rosła presja na wprowadzenie poboru, którego Kitchener długo unikał. W październiku zgodził się, by werbunkiem pokierował lord Derby. 4 listopada wyjechał nad Dardanele, a Asquith liczył, że uda się go tam zatrzymać na stanowisku dowódcy na Wschodzie. Kitchener, jak głosiła plotka, zabrał ze sobą pieczęcie urzędu, by nie można go było odwołać pod jego nieobecność. Na miejscu obejrzał przyczółki i skłonił się ku ich częściowej ewakuacji. W grudniu rząd postanowił opuścić Gallipoli, a ewakuacja zakończyła się w styczniu 1916 roku niemal bez strat.

Po powrocie Kitchener musiał pogodzić się z utratą władzy nad strategią. Generał William Robertson przyjął stanowisko szefa Imperialnego Sztabu Generalnego pod warunkiem, że to on, a nie minister, będzie doradzał rządowi w sprawach operacji. Kitchenerowi zostały werbunek, uzbrojenie i zaopatrzenie armii. W styczniu 1916 roku wprowadzono pobór. Kitchener odegrał też rolę w usunięciu Frencha i nominacji Haiga, któremu 28 grudnia 1915 roku podpisał instrukcję na następny rok. Z planem wielkiej ofensywy nad Sommą zgadzał się z oporami, bo wolał ograniczone natarcia, które wyczerpią Niemców, ale ostatecznie poparł go w rządzie.

Ostatnia misja

W maju 1916 roku Kitchener zgodził się pojechać do Rosji, by omówić z carem Mikołajem II i jego ministrami dostawy broni, kredyty i wspólne plany. 2 czerwca spotkał się jeszcze z około dwustu posłami, którzy krytykowali jego zarząd ministerstwem, i wyjaśnił im swoje decyzje. Wyszedł z tego spotkania z podziękowaniami. 5 czerwca 1916 roku wypłynął z bazy Scapa Flow na krążowniku Hampshire do Archangielska. Wieczorem, w czasie sztormu, okręt wszedł u zachodnich wybrzeży Orkadów na minę postawioną przez niemiecki okręt podwodny U-75 i w ciągu kilkunastu minut zatonął. Kitchener zginął wraz ze swoim sztabem i prawie całą załogą, a jego ciała nigdy nie odnaleziono.

Wiadomość wstrząsnęła imperium. Haig miał zapytać, jak sobie bez niego poradzą, a dla wielu zwykłych ludzi był gwarancją zwycięstwa. Niektórzy politycy przyjęli jednak tę śmierć z ulgą. Nagły koniec tak sławnej postaci zrodził wiele teorii spiskowych, o zdradzie, szpiegach i bombie na pokładzie, ale żadna nie znalazła potwierdzenia. Ministerstwo wojny objął w lipcu Lloyd George. Na cześć Kitchenera nazwano między innymi kanadyjskie miasto Berlin w Ontario, przemianowane w 1916 roku na Kitchener.

Ocena

Współcześni oceniali go skrajnie różnie. Sekretarz gabinetu Maurice Hankey pisał, że w ciągu półtora roku Kitchener zbudował od podstaw i w pełni wyposażył armię narodową zdolną zmierzyć się z największą potęgą militarną świata. Generał Ian Hamilton nazywał go natomiast „mistrzem doraźnych rozwiązań”, który nienawidził organizacji i je niszczył. Archibald Murray, w 1915 roku szef Imperialnego Sztabu Generalnego, uważał, że nie nadawał się na ministra, a Asquith wątpił w jego prawdomówność. Do Kitchenera przylgnął wizerunek autokraty, który zbyt długo trzymał w ręku wszystkie sprawy armii.

Od lat siedemdziesiątych, gdy udostępniono nowe archiwa, historycy częściowo go rehabilitowali. George Cassar i inni podkreślają, że trafnie przewidział charakter wojny, przygotował grunt pod rozbudowę przemysłu zbrojeniowego i stworzył armię, bez której Wielka Brytania nie mogłaby w 1916 roku przejąć głównego ciężaru walki na froncie zachodnim. Krytycy zarzucają mu, że tworząc Nowe Armie od zera, zlekceważył Siły Terytorialne, długo zwlekał z rozbudową produkcji pocisków i chwiejnie prowadził sprawę Dardaneli. Zgadzają się jednak, że Nowe Armie, które walczyły nad Sommą, pod Arras i pod Ypres, były jego największym dziełem.