Początek wojny z sułtanem Darfuru

Brytyjska urzędowa chronologia wojny, wydana przez Komitet Obrony Imperium, podaje pod datą 1 marca 1916 roku początek działań wojennych między rządem Sudanu Anglo-Egipskiego a sułtanem Darfuru Alim Dinarem. Żadne ze źródeł, do których dotarliśmy, nie wskazuje jednak konkretnego wydarzenia z tego dnia. Generał sir Reginald Wingate, gubernator generalny Sudanu i sirdar, czyli naczelny dowódca armii egipskiej, napisał w swoim raporcie tylko tyle, że „na początku marca 1916 roku” osobiście odwiedził przygraniczne An-Nuhud i wtedy kazał swoim wojskom przekroczyć granicę Darfuru. Granicę przekroczyły dopiero w drugiej połowie miesiąca. Data 1 marca oznacza więc raczej koniec cierpliwości Chartumu niż pierwszy wystrzał.

Sułtan z łaski Kitchenera

Darfur, położony na zachód od sudańskiej prowincji Kordofan, był jednym z dawnych królestw ciągnących się przez środek Afryki. W 1874 roku Egipt podbił go i przyłączył do swojego Sudanu, ale po powstaniu Mahdiego kraj wyszedł spod jego władzy. Ali Dinar, potomek dawnych sułtanów, służył kalifowi mahdystów. W przeddzień bitwy pod Omdurmanem w 1898 roku opuścił jego armię z kilkoma tysiącami ludzi, uciekł do Al-Faszir i odbudował tam władzę sułtanów. W 1899 roku, za zgodą ówczesnego sirdara Herberta Kitchenera, objął rządy w Darfurze jako sułtan uznający zwierzchnictwo Sudanu. Od 1901 roku płacił mu niewielki roczny trybut, a pośrednikiem między nim a Chartumem był austriacki inspektor generalny Sudanu, baron Rudolf von Slatin. Stosunki psuły się jednak od lat, głównie przez nierozstrzygnięty spór o zachodnią granicę Darfuru i zwierzchność nad pogranicznymi ziemiami na zachodzie, od strony dawnego królestwa Wadaj, zajętego przed wojną przez Francuzów. Ali Dinar nie wpuszczał też do swojej stolicy żadnego Europejczyka.

Po stronie sułtana w Konstantynopolu

Wieść o wojnie Wielkiej Brytanii z Imperium Osmańskim zmieniła postawę sułtana. Według raportu Wingate’a Ali Dinar po raz pierwszy otwarcie przeciwstawił się rządowi, przestał płacić trybut, a w kwietniu 1915 roku formalnie wypowiedział posłuszeństwo Sudanowi i opowiedział się za jego wrogami. Kontakt z nimi utrzymywał przez bractwo Sanusijja, którego wpływy sięgały przez Saharę aż do Darfuru. Brytyjska historia oficjalna działań w Egipcie dodaje, że sułtan ogłosił dżihad przeciw rządowi brytyjskiemu, a jego otoczenie podsycała propaganda osmańskiej misji przy Sanusijji. Ta sama historia ocenia, że Ali Dinar nie był z natury wrogo nastawiony, ale otoczył się fanatykami, którzy karmili go fałszywymi wieściami. Dopóki nie atakował, zostawiano go w spokoju.

Sytuacja zmieniła się pod koniec 1915 roku, gdy Wingate doszedł do wniosku, że sułtan szykuje najazd na Sudan równocześnie z atakiem Sanusijji na Egipt. W grudniu do An-Nuhud, ważnego ośrodka handlu w zachodnim Kordofanie, wysłano oddział Korpusu Wielbłądziego. Miał chronić miasto i ostrzec sułtana przed zapowiadaną wyprawą na wierne rządowi plemię Rizajkat z południowego Darfuru. Ali Dinar odpowiedział wzmocnieniem swoich posterunków przy studniach Dżabal al-Hilla, tuż za granicą. Brytyjska historia oficjalna widzi w tym część szerszego planu: w tym samym lutowym tygodniu, w którym wojska Sanusijji ruszyły z oazy Siwa na oazy Pustyni Zachodniej, sułtan skupił swoje siły na granicy Sudanu. Zaznacza jednak, że ten zamysł strategiczny nie wyszedł od samego Alego Dinara ani od przywódcy Sanusijji, i łączy go z planami niemieckimi i tureckimi, które miały związać jak najwięcej wojsk brytyjskich w Egipcie.

Decyzja Wingate’a

Wingate zebrał w An-Nuhud, około 145 kilometrów od granicy Darfuru, siły wszystkich broni liczące około 2 tysięcy ludzi: sudańskie, arabskie i egipskie bataliony armii egipskiej pod brytyjskimi oficerami, z artylerią górską i karabinami maszynowymi. Dowodził nimi podpułkownik Philip Kelly z 3 Pułku Huzarów, oddelegowany do armii egipskiej. Jak pisał Wingate, listy sułtana i inne wieści z Darfuru, które docierały w czasie koncentracji, potwierdzały jego wrogie zamiary. Po wizycie w An-Nuhud gubernator polecił Kelly’emu przekroczyć granicę i zająć studnie w Umm Szanga i Dżabal al-Hilla, pierwsze stałe źródła wody na zachód od An-Nuhud, na drodze do Al-Faszir. Według Wingate’a miało to osłonić mieszkańców pogranicza i otworzyć drogę do dalszych działań. Przeciwnika nie lekceważono. Stała armia sułtana, złożona z niewolnych żołnierzy, liczyła według Wingate’a około 10 tysięcy ludzi, w większości uzbrojonych w broń palną, a gubernator ostrzegał, że nawet najmniejsze zwycięstwo nad wojskami rządowymi ściągnęłoby pod sztandary Alego Dinara rzesze ochotników, skuszonych religijnym zapałem i nadzieją łupów.

Do Darfuru wojska Kelly’ego wkroczyły w drugiej połowie marca. Kampania, prowadzona przez setki kilometrów bezwodnej sawanny, przyniosła w maju zajęcie Al-Faszir, a w listopadzie śmierć samego sułtana. Darfur, przez kilkanaście lat niemal niezależny, został potem zwykłą prowincją Sudanu.