Rosjanie zdobywają Bitlis

Brytyjska chronologia wojny i brytyjska historia oficjalna kampanii mezopotamskiej notują pod 2 marca 1916 roku zdobycie przez Rosjan Bitlisu, miasta w tureckiej Armenii na południowy zachód od jeziora Wan. Sam szturm odbył się nocą. Według historii wojen kaukaskich W.E.D. Allena i Pawła Muratowa rosyjska piechota zaatakowała w nocy z 2 na 3 marca. Generał Jewgienij Masłowski, który służył w sztabie Armii Kaukaskiej, opisuje nocny atak „na 17 lutego” według kalendarza juliańskiego, co odpowiada nocy z 29 lutego na 1 marca według gregoriańskiego. Źródła są więc zgodne co do przebiegu walki, a różnią się o dzień lub dwa co do jej daty.

Marsz przez pustkowie

Zajęcie Bitlisu i Muşu miało osłonić lewe skrzydło wojsk generała Nikołaja Judenicza, które w lutym zdobyły Erzurum. Przez Bitlis biegła najlepsza droga z doliny Tygrysu, od Mosulu i Diyarbakıru, na północ, ku Erzurum. Rosjanie chcieli ją przeciąć, zanim nadejdą nią tureckie posiłki.

Na Bitlis szła środkowa kolumna IV Korpusu Kaukaskiego pod dowództwem generała Dmitrija Abacjewa. Posuwała się bardzo powoli. Dolina rzeki Murat na południe od Malazgirtu, przed wojną żyzna i ludna, była pusta. Ormian, którzy stanowili tu znaczną część mieszkańców, w 1915 roku wymordowano lub deportowano w czasie ludobójstwa Ormian, a resztki zbiegły do Rosji. Muzułmanie, jak piszą Allen i Muratow, również ucierpieli od głodu, epidemii i rzezi dokonywanych przez nieregularne oddziały obu stron i rozproszyli się ze swoimi stadami. Konie Abacjewa nie miały paszy, a kolumny zaopatrzenia wymagały silnej eskorty przed bandami głodnych Kurdów. Abacjew musiał zostawić w tyle prawie całą konnicę i artylerię. 20 lutego doszedł do Tatvanu nad jeziorem Wan z jednym batalionem strzelców, jedną drużyną ochotniczą i dwiema sotniami kozaków.

Z tak małymi siłami nie mógł atakować. Poprosił o pomoc generała Fomę Nazarbekowa, który zajął już Muş. Posiłki przyszły zarówno od Muşu, jak i od Wanu, w tym ormiańska drużyna ochotnicza Andranika Ozaniana. Według Allena i Muratowa Abacjew miał wtedy pięć batalionów piechoty, pięć drużyn i 12 dział.

Szturm w śnieżycy

Turcy bronili się na umocnionej pozycji tuż przed miastem, w wąskiej dolinie zamkniętej z obu stron ścianami gór, których nie dało się obejść. Masłowski opisuje, że pierwsze natarcie trzema kolumnami ugrzęzło: kolumny obchodzące nie mogły się przedrzeć przez głęboki śnieg, a atak środkowej kolumny w czoło kosztował około 300 rannych. Wtedy, na wniosek szefa sztabu, pułkownika Pawła Szatiłowa, Abacjew postanowił zaatakować nocą, bez przygotowania artyleryjskiego, wzdłuż drogi do miasta.

O trzeciej w nocy kaukascy strzelcy ruszyli w zadymce, nie oddając strzału, i uderzyli na bagnety. Według Masłowskiego czołowy batalion zbił placówki i około piątej rano wdarł się do miasta, a o siódmej walka była skończona. Allen i Muratow piszą o kilku godzinach zaciekłej walki wręcz. Turcy uciekli na południe, w stronę Siirtu, ścigani przez kozaków. Liczby zdobyczy się różnią: Allen i Muratow podają wszystkie tureckie działa, 20 sztuk, i około tysiąca jeńców, Masłowski 14 dział, częściowo starych, i nie podaje liczby jeńców. Rosyjskie straty były według niego niewielkie, zaledwie 24 zabitych i rannych w samym nocnym ataku.

Po zdobyciu miasta

Masłowski odnotował też ponury epizod. Około południa do miasta weszła bez rozkazu drużyna Andranika, pozostawiona przed atakiem w tyle. Część jej ochotników pochodziła z Bitlisu i nie odnalazła swoich rodzin, wymordowanych przez Turków. Wdarli się do szpitala amerykańskiej misji, w którym schroniło się wiele rodzin tureckich, by dokonać na nich zemsty. Wezwana sotnia kozaków przerwała zajścia, a prowodyrów aresztowano.

Turcy przegrali wyścig z czasem. Według Allena i Muratowa już 1 marca do Diyarbakıru zaczęły docierać pierwsze oddziały posiłków przerzucanych spod Dardaneli, którymi dowodził Mustafa Kemal. Przyszły za późno, by uratować doliny Muşu i Bitlisu, nazywane przez tych autorów bramami do Taurusu i środkowego Eufratu. Wiadomość o zdobyciu Bitlisu dotarła także do brytyjskiego garnizonu oblężonego w Al-Kucie i według brytyjskiej historii oficjalnej podniosła żołnierzy na duchu.

Ze zdobyciem Bitlisu IV Korpus Kaukaski wykonał swoje zadanie i dalej nie nacierał. Rosjanie utrzymali miasto do sierpnia 1916 roku, gdy w czasie ofensywy 2 Armii odbiły je wojska Mustafy Kemala.