Rosjanie zajmują Muş

Brytyjska chronologia wojny notuje pod 18 lutego 1916 roku zajęcie przez Rosjan Muşu, miasta w tureckiej Armenii na zachód od jeziora Wan. Rosjanie byli tam jednak już wcześniej. Według historii wojen kaukaskich W.E.D. Allena i Pawła Muratowa 1 Łabiński Pułk Kozaków wjechał do Muşu 16 lutego, w dniu upadku Erzurum. Generał Jewgienij Masłowski, który w czasie wojny służył w sztabie Armii Kaukaskiej, podaje w swojej pracy datę 4 lutego według kalendarza juliańskiego, czyli 17 lutego według gregoriańskiego. Zapis w chronologii najpewniej oddaje dzień, w którym wiadomość dotarła na Zachód.

Osłona skrzydła

Muş leżał w żyznej dolinie nad rzeką Murat, górnym ramieniem Eufratu, uważanej przed wojną za spichlerz wschodniej Anatolii. Przez dolinę i pobliski Bitlis biegła najlepsza droga z Mosulu i Diyarbakıru na Erzurum. Gdy generał Nikołaj Judenicz postanowił szturmować Erzurum, kazał IV Korpusowi Kaukaskiemu generała Władimira de Witta zająć Muş i Bitlis. Miało to osłonić lewe skrzydło armii, związać stojące tu wojska osmańskie i przeciąć drogę, którą z południa mogły nadejść tureckie posiłki. W styczniu, w czasie ofensywy erzurumskiej, korpus zajął Hınıs, węzeł dróg na północ od doliny Muşu.

Na Muş ruszyła kolumna generała Fomy Nazarbekowa (po ormiańsku Tovmas Nazarbekian), Ormianina z pochodzenia, złożona głównie z 7 i 8 Kaukaskiego Pułku Strzelców oraz Łabińskiego Pułku Kozaków. Na Bitlis szła kolumna generała Abacjewa, a trzecia posuwała się wzdłuż południowego brzegu jeziora Wan. Allen i Muratow oceniają siły rosyjskie w tej operacji na 12–13 tysięcy ludzi, a tureckie na około 15 tysięcy, z 20–30 działami, wliczając pułki piechoty, straż graniczną, żandarmów, dywizję kawalerii i oddziały kurdyjskie.

Przez przełęcze

Dolinę Muşu od północy zamykał grzbiet z dwiema przełęczami, na których Turcy zajęli silne pozycje. Według Masłowskiego Nazarbekow ruszył na nie około 9 lutego trzema kolumnami. Śnieg był tak głęboki, że w niektórych miejscach spod niego wystawały tylko wierzchołki słupów telegraficznych. Kolumna główna, która miała obejść Turków i wyjść im na tyły, posuwała się powoli i zabłądziła. Pozostawiona naprzeciw przełęczy mniejsza grupa przez trzy dni odpierała silniejszego przeciwnika. Losy walki rozstrzygnął batalion 7 Pułku Strzelców, który przeszedł przez strome zbocza masywu Bingöl Dağı i stanął na tureckim skrzydle pod wsią Gümgüm. Turcy, zagrożeni okrążeniem, wycofali się w stronę Muşu. Rosjanie poszli za nimi, a według Masłowskiego 13 lutego zajęli Gümgüm prawie bez oporu. Zniechęceni Turcy nie próbowali już bronić samego miasta i Kozacy wjechali do niego bez walki.

Pusta dolina

Przed wojną większość mieszkańców kazy Muş stanowili Ormianie. Ormiański Patriarchat w Konstantynopolu liczył ich tu na ponad 75 tysięcy, z ponad stu kościołami. Latem 1915 roku, w czasie ludobójstwa Ormian, zostali niemal wszyscy wymordowani, a wielu z nich według relacji spalono w ich domach. Masłowski zanotował, że w samej dolinie Muşu ludność była już bardzo nieliczna, a okolice na północ od niej i wzdłuż zachodniego brzegu jeziora Wan opustoszały niemal całkowicie, bo po walkach 1915 roku odeszli stamtąd także muzułmanie. Allen i Muratow piszą, że kraj na południe od rzeki Murat, przez który Rosjanie szli na Bitlis, był pusty: głód, epidemie i rzezie dokonywane przez nieregularne oddziały obu stron wyludniły go niemal doszczętnie. Masłowski pisał też, że wysiedlenie Ormian z terenów przyfrontowych przeprowadzono „z przerażającym okrucieństwem” i że zginęło przy tym około miliona ludzi.

Zajęcie Muşu otworzyło Rosjanom drogę na Bitlis, który kolumna Abacjewa, wzmocniona oddziałami spod Muşu i Wanu, zdobyła nocnym atakiem na bagnety z 2 na 3 marca. Tureckie posiłki, pierwsze dywizje 2 Armii przerzucane spod Dardaneli, zaczęły docierać do Diyarbakıru dopiero 1 marca, za późno, by obronić dolinę. W sierpniu 1916 roku Muş odbiły wojska Mustafy Kemala, przyszłego Atatürka.