Rosjanie zdobywają Erzurum

16 lutego 1916 roku o 7.00 rano do Erzurum, najważniejszej twierdzy osmańskiej we wschodniej Anatolii, wjechał pułk Kozaków terskich, a za nim piechota. Miasta nikt już nie bronił. W południe wjechał do niego dowódca rosyjskiej Armii Kaukaskiej, generał Nikołaj Judenicz. Tak zakończył się pięciodniowy szturm i trwająca od 10 stycznia zimowa ofensywa, w której Rosjanie rozbili osmańską 3 Armię. Datę 16 lutego podają zgodnie brytyjska chronologia wojny i historia wojen kaukaskich W.E.D. Allena i Pawła Muratowa. W Rosji, gdzie obowiązywał jeszcze kalendarz juliański, był to 3 lutego i pod tą datą zdobycie Erzurum zapisało się w rosyjskiej pamięci.

Ostatnia noc twierdzy

Los Erzurum rozstrzygnął się dwa dni wcześniej. 14 lutego Rosjanie zdobyli fort Tafet, ostatnią przeszkodę na północnym skrzydle, a wieczorem stali już na skraju równiny górnego Eufratu, za plecami obrońców grzbietu Deveboynu. Rano 15 lutego rosyjscy lotnicy zameldowali o niezwykłym ruchu na ulicach miasta i o taborach ciągnących drogami na zachód. Dowódca 3 Armii Mahmud Kâmil Pasza nakazał odwrót. Do popołudnia Turcy opuścili wszystkie forty zewnętrznego pierścienia. W forcie Çobandede i otaczających go bateriach Rosjanie znaleźli 42 działa, a wieczorem ich żołnierze zobaczyli wielki wybuch w forcie Gez. Forty na grzbiecie Palandöken broniły się do końca dnia.

W nocy z 15 na 16 lutego tureckie straże tylne próbowały jeszcze zatrzymać Rosjan przy forcie Sivişli, w środku grzbietu Deveboynu. Walka trwała do 5.00 rano i kosztowała Turków ciężkie straty, a ich odwrót przez miasto zamienił się w bezład. Nikt nie próbował bronić starych fortów z czasów wojny 1877–1878 roku ani średniowiecznych murów. Pierwsi do Erzurum weszli żołnierze, którzy przez cały szturm stali naprzeciw fortu Kaburga, czyli najbliżej miasta: Kozacy terscy, oddziały 263 Pułku Piechoty i 5 Kaukaskiego Pułku Strzelców. Część rosyjskich opracowań podaje, że wojska weszły do miasta już o 5.00 rano.

Pościg

Judenicz od razu zorganizował pościg, ale stracił przy tym najlepszą okazję. Rano 15 lutego kazał generałowi Michaiłowi Przewalskiemu iść na Erzurum i zająć je od północy. Ten rozkaz sprawił, że dowódca II Korpusu Turkiestańskiego nie pozwolił 4 Kaukaskiej Dywizji Strzelców Worobiowa, która w nocy doszła do rzeki na północny wschód od miasta, maszerować dalej na Ilıcę, węzeł dróg na zachód od Erzurum. Przez tę noc tureckie kolumny przeszły przez Ilıcę bez przeszkód. Prawdziwy pościg ruszył dopiero w nocy z 16 na 17 lutego. Dwa pułki piechoty i kozacy zdobyli Ilıcę, biorąc według Allena i Muratowa 3 tysiące jeńców i 30 dział, a następnego dnia awangarda Przewalskiego otoczyła na północ od niej resztki tureckiej 34 Dywizji i wzięła kolejne 2 tysiące jeńców.

Większość pięciu dywizji IX i XI Korpusu zdołała jednak uniknąć okrążenia. Z armii Mahmuda Kâmila zostało według Allena i Muratowa nie więcej niż 25 tysięcy ludzi z 30–40 działami. Część cofnęła się przez równinę Eufratu w stronę Erzincanu, X Korpus górskimi drogami na Bayburt.

Zdobycze i straty

W samym Erzurum Rosjanie zdobyli 327 dział, choć większość była starego typu. Brytyjski korespondent Morgan Philips Price, który oglądał je kilka dni później, widział wśród nich działa z 1873 roku. Rosyjskie źródła podają 323 działa i kilka sztandarów. Jeńców w mieście było niewielu, około 5 tysięcy. Według Allena i Muratowa Turcy stracili w czasie szturmu co najmniej 10 tysięcy zabitych i rannych, a w czasie odwrotu tysiące kolejnych, głównie jeńców i dezerterów. Rosjanie stracili tysiąc zabitych, 4 tysiące rannych i tyle samo odmrożonych. Price oceniał straty rosyjskie w czasie szturmu na nie więcej niż 12 tysięcy, w dużej części z odmrożeń.

Price przyjechał do Erzurum transportem wojskowym 17 lutego. Na ulicach zastał Turków w fezach, którzy, jak pisał, chodzili za swoimi sprawami, jakby nic się nie stało. Pod domem z napisem po rosyjsku „Tu przyjmujemy jeńców” stali tureccy żołnierze, którzy nie zdążyli uciec z armią, ukryli się w domach, a teraz pytali, gdzie mogą oddać karabiny. Dowódca I Korpusu Kaukaskiego, generał Piotr Kalitin, urzędował w dawnym konsulacie brytyjskim. Amerykański misjonarz Robert Stapleton, który pozostał w mieście z rodziną i zamienił swój dom na szpital, opowiadał Price’owi, jak ormiańskich mieszkańców miasta latem 1915 roku skazano na wysiedlenie, a potem wymordowano w drodze.

Echo zwycięstwa

Upadek Erzurum, który od dziesięcioleci uchodził za klucz do Anatolii i twierdzę nie do zdobycia, był największym sukcesem armii rosyjskiej na Kaukazie. Namiestnik Kaukazu, wielki książę Mikołaj Mikołajewicz, zameldował o nim telegraficznie carowi Mikołajowi II, a Judenicz został odznaczony Orderem Świętego Jerzego II klasy. W państwach Ententy wiadomość przyjęto z ulgą: po klęsce pod Gallipoli i w czasie, gdy brytyjska dywizja była oblężona w Al-Kucie, było to pierwsze wielkie zwycięstwo aliantów nad Turkami. Dowódca wojsk brytyjskich w Mezopotamii, generał Percy Lake, dowiedział się o nim 17 lutego. Price pisał, że o „wielkim Urusie”, który odebrał Erzurum Osmanom, mówiono na wszystkich bazarach od Szirazu po Samarkandę.

Wiadomość dotarła do Envera Paszy w czasie jego podróży inspekcyjnej po Syrii i Palestynie. Minister wojny zrezygnował z planowanego wyjazdu do Mezopotamii i wrócił do Konstantynopola. W marcu odwołał Mahmuda Kâmila i oddał 3 Armię Wehibowi Paszy. Klęska zmusiła Turków do przesunięcia na Kaukaz wojsk i zapasów. W połowie marca szef brytyjskiego Imperialnego Sztabu Generalnego przekazał dowództwu w Mezopotamii, że na osmańskich kolejach powstał przez to zator, który musi się odbić na dostawach ludzi i amunicji do Bagdadu.

Rosjanie nie poprzestali na Erzurum. Na południu w tych samych dniach ich oddziały weszły do Muşu, a na początku marca zdobyły Bitlis. Na północy w następnych tygodniach doszły pod Bayburt. W kwietniu 1916 roku zdobyły port Trabzon nad Morzem Czarnym, a latem Erzincan. Erzurum pozostał w rękach rosyjskich do rozpadu armii rosyjskiej po rewolucji. Turcy odzyskali go w marcu 1918 roku.