Tymczasowy podział Kamerunu

Brytyjska chronologia wojny notuje pod 3 marca 1916 roku, że rządy Francji i Wielkiej Brytanii zawarły porozumienie o tymczasowej administracji zdobytego Kamerunu Niemieckiego. Dokładna data jest niepewna, bo podział uzgadniano w kilku krokach. Historycy badający brytyjskie archiwa wskazują na rozmowy w Londynie z udziałem francuskiego dyplomaty François Georges-Picota, prowadzone od 23 lutego. Według części opracowań linię podziału wyrysowano na mapie 4 marca, a rokowania zamknięto 6 marca. Formalną konwencję o zarządzie zdobytym terytorium, jak podaje brytyjska historia oficjalna wojny na morzu (Newbolt, Naval Operations), podpisano dopiero 29 marca.

Kłopot ze wspólnym zarządem

Od zajęcia Duali we wrześniu 1914 roku zdobytymi terenami zarządzał w imieniu obu sojuszników brytyjski generał Charles Dobell, dowódca wyprawy. Ten układ od początku budził nieufność Francuzów, którzy uważali, że ich wkład w zdobycie kolonii jest niedoceniany. Rozmowy o wspólnym zarządzie, czyli kondominium, ciągnęły się przez cały 1915 rok bez rezultatu. Po zajęciu Jaunde w styczniu 1916 roku sprawa stała się pilna. W brytyjskim Colonial Office uważano, że kondominium nie będzie działać, a w lutym Paryż zapowiedział, że generał Joseph Aymerich, dowódca wojsk francuskich, przyjedzie 1 marca do Duali, by współrządzić krajem z Brytyjczykami „na równej stopie”. Brytyjczycy woleli wyraźny podział.

Z dostępnych relacji wynika, że linię wyznaczono w pośpiechu. Picot dostał mapę i ołówkiem poprowadził na niej granicę z północy na południe. Kolonię podzielono w nierównych proporcjach. Francja wzięła ziemie na wschód od linii, czyli niemal cały kraj z portem w Duali, koleją i większością centralnego płaskowyżu. Wielkiej Brytanii przypadł wąski pas wzdłuż granicy z Nigerią, z wulkanem Kamerun, Buéą i Victorią. Brytyjska Admiralicja chciała zatrzymać Dualę jako bazę, a Colonial Office liczyło, że Nigeria dostanie całe ziemie emiratu Yoli. Według historyków Londyn ustąpił, bo zależało mu na dobrych stosunkach z sojusznikiem i miał na oku inne niemieckie kolonie. Brytyjskie okręty i wojska zachowały jednak na czas wojny prawo swobodnego korzystania z portu w Duali.

Granica tymczasowa, która przetrwała

Obie strony zastrzegły, że podział jest tymczasowy i nie przesądza o losie kolonii po wojnie. W Kamerunie powtórzył się w ten sposób schemat z Togolandu, który alianci podzielili na strefy okupacyjne już w sierpniu 1914 roku, zaraz po kapitulacji tamtejszych Niemców. W Kamerunie walki trwały półtora roku i skończyły się dopiero kapitulacją Mory 18 lutego 1916 roku. W połowie marca zaczęła się rozjeżdżać armia Dobella, a francuską częścią kraju od kwietnia kierował jako komisarz Aymerich. Brytyjską strefę włączono w praktyce w system administracji sąsiedniej Nigerii.

Granica uzgodniona w 1916 roku przecięła bez względu na podziały plemienne i administracyjne ziemie różnych ludów, na przykład Bamileków. W 1919 roku brytyjski minister kolonii lord Milner pisał, że jest „pod każdym względem nie do przyjęcia”. Mimo to na konferencji pokojowej w Paryżu przyjęto ją z niewielkimi poprawkami, a w 1922 roku obie części stały się terytoriami mandatowymi Ligi Narodów: Kamerunem Francuskim i Kamerunem Brytyjskim.