Brytyjsko-francuska wymiana not o Azji Mniejszej

9 maja 1916 roku ambasador Francji w Londynie Paul Cambon wysłał do brytyjskiego ministra spraw zagranicznych Edwarda Greya notę, w której rząd francuski przyjmował granice przyszłego państwa arabskiego lub konfederacji państw arabskich, a także granice tych części Syrii, w których przeważać miały interesy francuskie. Dołączył do niej warunki, które ukształtowały się podczas rozmów w Londynie i Piotrogrodzie. Nota otwierała formalną wymianę listów między Paryżem a Londynem. Jej tekst uznaje się dziś za oficjalną francuską wersję umowy Sykes-Picot, a brytyjska odpowiedź z 16 maja za wersję angielską.

Brytyjska chronologia wojny notuje pod tą datą, że rządy Wielkiej Brytanii i Francji zawarły porozumienie „Sykes-Picot” o przyszłym podziale Azji Mniejszej. To uproszczenie. 9 maja tylko Francja złożyła swoją deklarację, a Wielka Brytania potwierdziła ją dopiero tydzień później. Nazwa „Azja Mniejsza” też jest myląca: tak w brytyjskich dokumentach określano cały zestaw porozumień o azjatyckiej Turcji, choć część brytyjsko-francuska dotyczyła głównie ziem arabskich: Syrii, Libanu, Palestyny i Mezopotamii.

Ostatnia przeszkoda usunięta

Plan podziału był gotowy od zimy. Brytyjczyk Mark Sykes i Francuz François Georges-Picot uzgodnili go na początku 1916 roku, ale obie strony zastrzegły, że nic nie zostanie zawarte bez zgody Rosji, bo francuska strefa sięgała daleko na wschód, ku ziemiom, do których Rosjanie mieli własne roszczenia. Przeszkodę usunęła dopiero wymiana not w Piotrogrodzie 26 kwietnia, w której rząd rosyjski przyjął plan w zamian za uznanie swoich zdobyczy we wschodniej Anatolii. Francuski ambasador w Londynie mógł więc nadać planowi formę oficjalnego zobowiązania.

Do noty Cambon dołączył mapę, na której Sykes i Picot 8 maja złożyli podpisy. Była to wydana przez Królewskie Towarzystwo Geograficzne mapa wschodniej Turcji azjatyckiej, Syrii i zachodniej Persji, na której kolorami i literami zaznaczono strefy brytyjskie i francuskie. Mapa i nota zachowały się w brytyjskich archiwach państwowych w Kew.

Dlaczego „Sykes-Picot”

Choć porozumienie nosi nazwiska dwóch negocjatorów, formalnie zawarli je ambasador Cambon i minister Grey. Sykes, konserwatywny poseł i doradca lorda Kitchenera, oraz Picot, były konsul generalny w Bejrucie, byli autorami projektu, ale nie mieli pełnomocnictw do zawierania umów. Francuski historyk Henry Laurens zwraca uwagę, że Brytyjczykom wygodniej było mówić o porozumieniu Sykes-Picot niż Grey-Cambon, bo nazwa od dwóch urzędników umniejszała wagę dokumentu, który kłócił się z obietnicami złożonymi Arabom. Cambon, ambasador w Londynie od 1898 roku, był jednym z twórców entente cordiale i jednym z najbardziej wpływowych dyplomatów francuskich. W czasie wojny prowadził w Londynie najważniejsze rokowania sojusznicze, między innymi o przystąpieniu Włoch do wojny.

Wymiana not toczyła się w ścisłej tajemnicy. Nie poinformowano o niej ani szarifa Mekki Husajna ibn Alego, z którym brytyjski wysoki komisarz w Egipcie korespondował od jesieni 1915 roku, ani Włoch, które w traktacie londyńskim wymogły obietnicę udziału w ewentualnym podziale Turcji. Grey odpowiedział Cambonowi tydzień później.