Trzecia bitwa w Szampanii

Trzecia bitwa w Szampanii, przez Francuzów nazywana bitwą o wzgórza (bataille des Monts), była częścią wiosennej ofensywy Nivelle’a. Dzień po głównym uderzeniu nad Aisne i na Chemin des Dames francuska 4 Armia generała François Anthoine’a zaatakowała na wschód od Reims masyw Moronvilliers, pasmo kredowych wzgórz, z których Niemcy od 1914 roku patrzyli na całą równinę wokół Châlons. W pierwszych dniach Francuzi wdarli się na większość szczytów i wzięli kilka tysięcy jeńców, ale przełamania, na które liczył naczelny wódz, nie było. Niemcy bronili się w betonowych schronach i w tunelach wydrążonych pod wzgórzami, a ich kontrataki odbierały część zdobyczy. Walki o pojedyncze szczyty trwały do 20 maja, kiedy Francuzi zdobyli wreszcie Mont Cornillet, a w tunelu pod nim zginęły setki niemieckich żołnierzy.

Nazwa i daty

Na stronie przyjmujemy daty 17 kwietnia – 20 maja 1917 roku. Brytyjska chronologia wojny, na której opiera się nasza oś czasu, kończy francuską ofensywę 20 kwietnia, i tak samo, na 17–20 kwietnia, datuje bitwę angielska Wikipedia. Po 20 kwietnia natarcie rzeczywiście straciło impet, ale na wzgórzach walczono dalej: 30 kwietnia i 4 maja Francuzi ponowili ataki, a 20 maja przeprowadzili ostatnie wielkie natarcie, które dało im Mont Cornillet. Francuskie opracowania, w tym francuska Wikipedia i regionalne historie frontu w Szampanii, zamykają bitwę właśnie 20 maja. Niemieckie kontrataki trwały jeszcze do końca maja i w czerwcu, ale nie zmieniły już przebiegu linii.

Nazwa „trzecia bitwa w Szampanii” jest używana rzadziej, ale pojawia się w części opracowań francuskich i angielskich. Stosujemy ją, by zachować ciągłość z pierwszą i drugą bitwą w Szampanii z 1915 roku. Częściej spotyka się nazwy „bitwa o wzgórza Szampanii” albo „bitwa pod Moronvilliers”, a na sztandarach francuskich pułków, które się w niej wyróżniły, wypisano „Les Monts 1917”. Niemcy traktowali ją jako część jednej wielkiej bitwy nad Aisne i w Szampanii.

Tło

Generał Robert Nivelle, od grudnia 1916 roku dowódca armii francuskich, zamierzał przełamać front niemiecki jednym potężnym uderzeniem między Soissons a Reims. Główną rolę miały odegrać 5 i 6 Armia z grupy armii rezerwowych generała Michelera. Na prawo od nich grupa armii Środka generała Philippe’a Pétaina miała przeprowadzić natarcie pomocnicze na wschód od Reims, by związać niemieckie odwody i rozszerzyć wyłom. Zadanie dostała 4 Armia, którą 24 marca objął generał Anthoine, artylerzysta, w 1914 roku szef sztabu 2 Armii generała Noëla de Castelnau. Brytyjska historia oficjalna nazywa to natarcie „ważną operacją pomocniczą”.

Celem był masyw Moronvilliers, łańcuch wzgórz długi na około 10 kilometrów, który od zachodu tworzyły Mont Cornillet (206 m), Mont Blond, Mont Haut (257 m, najwyższy punkt), Mont Perthois, Le Casque i Le Téton, a od wschodu, bliżej rzeki Suippe, Mont Sans Nom. Ze szczytów Niemcy widzieli każdy ruch na równinie Szampanii między Reims a Argonnami, a ich artyleria mogła strzelać do francuskich tyłów jak na poligonie. Utrata wzgórz zagroziłaby też niemieckim pozycjom wokół Reims, od Berru po fort Brimont.

Niemcy umocnili masyw wyjątkowo starannie. Od jesieni 1915 roku dwie dawne linie rozbudowali do czterech, a miejscami pięciu pozycji, sięgających w głąb na 9–10 kilometrów. Pierwsza biegła u stóp wzgórz, druga w połowie stoków, a na szczytach i odwrotnych stokach stały betonowe schrony i gniazda karabinów maszynowych. Pod północnym stokiem Mont Cornillet i pod Mont Perthois wydrążono w kredzie tunele, w których mogło się schronić po kilka kompanii, a nawet batalion. Tunel w Cornillet miał trzy równoległe galerie połączone poprzecznym chodnikiem, kolejkę, szyby wentylacyjne i wyjścia na odwrotnym stoku, niewidoczne z powietrza. Długo odcinek ten należał do 3 Armii generała Karla von Einema. Wiosną 1917 roku grupa armii następcy tronu, Wilhelma Hohenzollerna, dostała jednak dodatkowe dowództwo: między 7 a 3 Armię wstawiono 1 Armię generała Fritza von Belowa, przeniesioną znad Sommy, z odcinkiem od Aisne pod Berry-au-Bac po Suippe. Według brytyjskiej historii oficjalnej Below objął dowództwo dopiero w dniu francuskiego natarcia nad Aisne. Niemiecka historia oficjalna, cytowana przez niemiecką Wikipedię, zalicza grupę Prosnes (XIV Korpus generała Chalesa de Beaulieu), która broniła wzgórz, do 1 Armii, a do odcinka natarcia za Suippe także prawe skrzydło 3 Armii. Część opracowań, zwłaszcza francuskich, pisze jednak, że wzgórz bronili żołnierze von Einema. Za linią frontu stały dywizje przeznaczone do kontrataków (Eingreifdivisionen), a gdy zaczął się francuski ostrzał, z Alzacji i innych odcinków ściągnięto kolejne.

Francuzi zgromadzili na kilkunastokilometrowym odcinku od Prunay po Aubérive według francuskich źródeł około 1600 dział, w tym działa okopowe i ciężką artylerię, a także 22 eskadry lotnicze i 11 kompanii balonów obserwacyjnych. Do VIII Korpusu przydzielono grupę czołgów kapitana Lefebvre’a, ale według większości opracowań nie weszła ona tu do walki i później przerzucono ją pod Laffaux. Artyleria zaczęła wstrzeliwać się na początku kwietnia, a właściwe przygotowanie trwało od około 10 do 16 kwietnia, przy śniegu i deszczu, które utrudniały obserwację. Zniszczyło ono większość okopów na południowych stokach, ale nie tunele i nie wszystkie betonowe schrony.

Do natarcia wyznaczono, od zachodu, VIII Korpus generała Hély d’Oissela (16 i 34 Dywizja) między Prunay a Prosnes, XVII Korpus generała Jean-Baptiste’a Dumasa (45 i 33 Dywizja oraz Dywizja Marokańska generała Degoutte’a) między Prosnes a Suippe i 24 Dywizję z XII Korpusu, która za rzeką miała osłaniać prawe skrzydło. Dywizja Marokańska, mimo nazwy, składała się z Legii Cudzoziemskiej, żuawów i tyralierów z Afryki Północnej i należała do najlepszych dywizji armii francuskiej.

Dzień wcześniej, 16 kwietnia, na północny zachód od Reims, w ramach natarcia 5 Armii, walczyły dwie rosyjskie brygady, które przybyły do Francji w 1916 roku. 1 Brygada zdobyła wieś Courcy, jeden z nielicznych sukcesów tego dnia. Według francuskiego ministerstwa obrony do 20 kwietnia, gdy je zluzowano, obie brygady straciły 70 oficerów i 4472 żołnierzy. Nie były to jednak walki o wzgórza Moronvilliers, lecz część drugiej bitwy nad Aisne.

Przebieg

17 kwietnia. W nocy padał deszcz ze śniegiem. O 4.45, jeszcze po ciemku, francuska piechota ruszyła za ruchomą zaporą ogniową. Ciemność i zawieja sprzyjały atakującym, bo niemieckie zaporowe ostrzały artyleryjskie zaczęły się z opóźnieniem. Na prawym skrzydle Dywizji Marokańskiej 8 Pułk Żuawów o 5.55 zdobył Mont Sans Nom i poszedł dalej na północ. Pułk Legii Cudzoziemskiej i 4 Pułk Tyralierów od razu napotkały jednak zacięty opór przed silnie umocnionym występem zwanym Golfe pod Aubérive i musiały zdobywać okop po okopie. Śmiertelnie ranny został dowódca legionistów, podpułkownik Duriez. 33 Dywizja posunęła się o około 1800 metrów i doszła pod stoki Le Téton i Le Casque, a 45 Dywizja, w tym bataliony afrykańskie i żuawi, pod Mont Perthois, ale zatrzymała się przed betonowym kompleksem schronów zwanym Konstanzlager. Na zachodzie dwa pułki 34 Dywizji już około 9.00 doszły pod szczyty Mont Blond i Mont Cornillet. Po południu niemiecka załoga tunelu wyszła jednak spod ziemi i zepchnęła Francuzów z grzbietu Cornillet. Na lewym skrzydle 16 Dywizja wpadła pod ogień z nietkniętych bunkrów w lasku Bois de la Grille i niemal nie posunęła się naprzód. Za rzeką 24 Dywizja zajęła wschodnią część Aubérive. Pierwszego dnia Francuzi posunęli się od 500 metrów do 2,5 kilometra i wzięli ponad 2 tysiące jeńców.

18–20 kwietnia. 18 kwietnia, po ostrzale z ciężkich haubic, załoga Konstanzlager się poddała, a wieczorem 45 Dywizja wdarła się na szczyt Mont Haut. 34 Dywizja trzymała Mont Blond, ale nie mogła wejść na Cornillet. Pétain, widząc siłę oporu, ograniczył cele do utrzymania i poszerzenia zdobyczy i poprosił o świeże dywizje. 19 kwietnia 11 Pułk Piechoty z 33 Dywizji o świcie zdobył Le Téton. Tego dnia Niemcy, według brytyjskiej historii oficjalnej, rzucili do kontrataku trzy dywizje między Nauroy a Moronvilliers, ale francuska artyleria, kierowana z obserwatoriów na zdobytych szczytach, rozbiła natarcie. Le Téton przechodził w nocy kilka razy z rąk do rąk. Również 19 kwietnia Niemcy opuścili Aubérive, którą zajęły patrole francuskich oddziałów terytorialnych i 24 Dywizji. Do 20 kwietnia 4 Armia wzięła 3550 jeńców i 27 dział, ale jej dywizje były wyczerpane.

21 kwietnia – 4 maja. Legioniści, którzy walczyli pod Aubérive pięć dni, 21 kwietnia wdarli się w ostatnie niemieckie okopy między wzgórzami a Suippe. Niemieckie kontrataki, między innymi 22 kwietnia na Mont Haut, odparto. Pod koniec kwietnia Francuzi zluzowali większość dywizji z pierwszego rzutu i wprowadzili X Korpus. 30 kwietnia uderzyli ponownie między Le Téton a Beine. Zdobyli grzbiet Le Casque i odcięli wyjścia z tunelu pod Mont Perthois, którego załoga, według różnych źródeł 225–250 żołnierzy, poddała się 2 maja. Pod Mont Blond i Cornillet atak się jednak załamał, a natarcie 19 Dywizji 4 maja na Cornillet znów odparła załoga tunelu, która wychodziła na powierzchnię dopiero w chwili szturmu.

20 maja. Przed ostatnim natarciem francuska artyleria przez kilka dni ostrzeliwała Cornillet, a w nocy z 19 na 20 maja wejścia do tunelu i szyby wentylacyjne zasypano pociskami gazowymi. Według francuskich relacji rano 20 maja pocisk ciężkiej haubicy kalibru 400 mm, strzelającej spod Mourmelon-le-Petit, trafił w szyb wentylacyjny, przebił strop i zawalił skrzyżowanie galerii. Wejścia zostały zasypane, a załoga z wirtemberskiego 476 Pułku Piechoty, która czekała w pełnym rynsztunku na rozkaz do kontrataku, udusiła się w gazach i dymie albo została stratowana przy wyjściach. Po południu 1 Pułk Żuawów w pół godziny zdobył szczyt Cornillet, a inne dywizje opanowały północne stoki Le Casque i Le Téton. Pod Mont Blond i Mont Haut natarcie znów utknęło. Tego dnia Francuzi wzięli prawie tysiąc jeńców. Dwaj lekarze 1 Pułku Żuawów, którzy kilka dni później weszli do tunelu, opisali stosy ciał przy wyjściach.

Straty

Dokładnych danych o stratach nie ma, a źródła podają różne liczby. Według zestawienia francuskiego badacza historii pułków, na które powołuje się angielska Wikipedia, 4 Armia straciła w bitwie około 21,7 tysiąca zabitych, rannych i zaginionych, a francuska Wikipedia podaje około 14,3 tysiąca zabitych i rannych. Pojedyncze dywizje traciły po kilka tysięcy ludzi: 33 Dywizja, która walczyła od 17 kwietnia do 1 maja, około 3,5 tysiąca. Strat niemieckich nie znamy. Do 20 maja Francuzi wzięli łącznie około 6100 jeńców, 52 działa, 42 moździerze i ponad 100 karabinów maszynowych. W tunelu pod Cornillet Francuzi w 1917 roku znaleźli ponad 600 ciał. Część zmarłych pozostała zamurowana w galeriach. Szczątki kilkuset z nich wydobyto dopiero w latach 70. XX wieku i pochowano na niemieckim cmentarzu wojennym w Warmeriville.

Znaczenie

Bitwa o wzgórza była najbardziej udaną częścią ofensywy Nivelle’a, ale tylko na tle klęski nad Aisne. 4 Armia zdobyła prawie cały grzbiet Moronvilliers i odebrała Niemcom punkty obserwacyjne, z których od jesieni 1914 roku kontrolowali równinę Szampanii. Brytyjska historia oficjalna zauważa, że wyniki były podobne jak nad Aisne, a nawet nieco lepsze, ale nie było szans na przełamanie. Szczyty były tak ciasno otoczone niemieckimi pozycjami, że Francuzi musieli trzymać na nich dużo piechoty pod ciągłym ostrzałem, a Niemcy kontratakowali jeszcze do lata.

Na wzgórzach Szampanii pojawiły się też pierwsze oznaki kryzysu, który wiosną 1917 roku ogarnął armię francuską. Już 17 kwietnia pod Aubérive kilkunastu żołnierzy 108 Pułku Piechoty porzuciło stanowiska. Dwunastu skazano na śmierć, a potem ułaskawiono. 29 kwietnia około 200 żołnierzy 20 Pułku Piechoty, wyznaczonego do ponownego ataku na Le Téton, uciekło z obozu pod Châlons do lasu. W maju i czerwcu bunty objęły dziesiątki dywizji. 15 maja Pétain zastąpił Nivelle’a na stanowisku naczelnego wodza, a 4 Armię w czerwcu objął znów generał Gouraud. Wzgórza Moronvilliers Francuzi utrzymali do lipca 1918 roku, kiedy w czasie ostatniej niemieckiej ofensywy w Szampanii wycofali się z nich, a odzyskali je jesienią.