Noël de Castelnau

Noël Édouard de Curières de Castelnau był jednym z najważniejszych francuskich generałów pierwszych lat wojny, a zarazem jednym z najbardziej spornych. Przed 1914 rokiem współtworzył francuski plan wojny. W sierpniu 1914 roku poniósł klęskę pod Morhange, ale kilka dni później odparł Niemców nad Mortagne, a we wrześniu obronił Nancy, za co nazwano go „zbawcą Nancy”. Jesienią rozpoczął wyścig do morza, w 1915 roku prowadził wielką ofensywę w Szampanii, a jako szef sztabu Joffre’a odegrał kluczową rolę w pierwszych dniach bitwy pod Verdun. Wojna zabrała mu trzech synów. Choć wielu uważało go za jednego z najzdolniejszych generałów Francji, nigdy nie został naczelnym wodzem ani marszałkiem. Przeszkodą były nie tylko spory z Joffre’em i Fochem, ale też jego żarliwy katolicyzm, który w antyklerykalnej III Republice budził nieufność.

Przed wojną

Urodził się 24 grudnia 1851 roku w Saint-Affrique w departamencie Aveyron, w zubożałej rodzinie szlacheckiej z Rouergue. Jako uczeń szkoły oficerskiej w Saint-Cyr został w sierpniu 1870 roku podporucznikiem i walczył w wojnie francusko-pruskiej w Armii Loary. Po ukończeniu Szkoły Wojennej pracował w Sztabie Generalnym w Paryżu. Jego kariera zwolniła na przełomie wieków, gdy minister wojny generał Louis André usuwał z ważnych stanowisk oficerów podejrzanych o niechęć do republiki. Castelnau, arystokrata i praktykujący katolik, przez pięć lat dowodził pułkiem piechoty w Nancy, dwa razy dłużej niż zwykle. W armii nazywano go „kapucynem w butach”.

Generałem brygady został w 1906 roku, a generałem dywizji w 1909 roku. Dowodził wtedy dywizją w korpusie generała Josepha Joffre’a. Gdy Joffre w lipcu 1911 roku objął kierownictwo armii, ściągnął Castelnau do Sztabu Generalnego jako swojego pierwszego zastępcę. Castelnau kierował pracami nad nowym planem mobilizacji i koncentracji, planem XVII. W 1913 roku był też mocno zaangażowany w spór o przedłużenie służby wojskowej do trzech lat. Pod koniec 1913 roku wszedł do Wyższej Rady Wojennej, z przeznaczeniem na dowódcę 2 Armii w razie wojny.

1914: Lotaryngia i Nancy

2 Armia zebrała się wokół Nancy. 14 sierpnia razem z 1 Armią generała Auguste’a Dubaila ruszyła do ofensywy w Lotaryngii. Niemcy cofali się na przygotowane pozycje, a kwatera główna zapewniała, że ma przed sobą tylko straże tylne. 20 sierpnia niemiecka 6 Armia księcia Rupprechta Bawarskiego przeszła do kontrnatarcia i pod Morhange korpusy Castelnau trafiły pod ogień ciężkiej artylerii i karabinów maszynowych. Wśród poległych tego dnia był jego syn Xavier, podporucznik piechoty. Według części historyków XX Korpus generała Ferdinanda Focha zaatakował bez zgody dowódcy armii, a obaj generałowie mieli potem odmienne zdanie o przyczynach klęski. 2 Armia cofnęła się za granicę, na wzgórza przed Nancy.

Castelnau szybko odzyskał inicjatywę. Gdy Niemcy ruszyli w pościg w stronę przesmyku Charmes, odsłonili bok przed jego armią. 24 i 25 sierpnia uderzył na nich z północy, a 25 sierpnia wydał rozkaz: „Wszędzie naprzód, z całą siłą!”. Bitwa nad Mortagne była jednym z pierwszych francuskich zwycięstw tej wojny. Prawe skrzydło frontu się utrzymało, a Joffre mógł spokojnie przerzucać wojska na zachód, nad Marnę.

Na początku września Rupprecht uderzył ponownie, tym razem na wzgórza Grand Couronné osłaniające Nancy. W bitwie o Grand Couronné 2 Armia, osłabiona oddawaniem korpusów na zachód, odpierała natarcia od 4 do 13 września. Najgorszy był 7 września, gdy jedna z dywizji rezerwowych opuściła bez rozkazu wzgórze Sainte-Geneviève. Tego dnia nad Marną, pod Sommesous, zginął drugi syn generała, Gérald. Joffre pisał później, że to on zakazał Castelnau oddania Nancy. Francuscy historycy i biografowie generała wskazują jednak, że Castelnau przygotował dwa warianty, odwrotu i dalszej obrony, i sam wybrał obronę, a na osobistą interwencję Joffre’a brak przekonujących dowodów. 12 września Niemcy się wycofali. 18 września Castelnau dostał Wielki Oficerski Krzyż Legii Honorowej.

Wyścig do morza

Joffre przeniósł go z całym sztabem na północ. Castelnau dostał nową 2 Armię, złożoną z korpusów przewożonych koleją, i 22 września rozpoczął pierwszą bitwę w Pikardii, by obejść niemieckie skrzydło na północ od Oise. Natrafił na niemieckie korpusy przerzucane w ten sam rejon z identycznym zamiarem. Pod Roye, Lassigny i Albert doszło do czołowych starć, po których front przesuwał się coraz dalej na północ. Alexander von Kluck pisał po wojnie, że Castelnau był francuskim przeciwnikiem, do którego Niemcy czuli największą sympatię z powodu jego talentu i rycerskości.

4 października, gdy Niemcy weszli do Lens i zagrozili Arras, Castelnau i podległy mu generał Louis de Maud’huy uznali, że trzeba się cofnąć. Joffre się nie zgodził. Wyłączył zgrupowanie Maud’huy spod władzy Castelnau, przekształcił je w samodzielną 10 Armię i wysłał na północ Focha jako swojego zastępcę. Arras się utrzymało. Foch i Joffre wspominali później ten epizod jako dowód, że Castelnau brakuje stanowczości, a jego biografowie uważają tę ocenę za krzywdzącą.

Szampania i Verdun

Zimą 1914 i 1915 roku Castelnau przekonywał, że bez masy ciężkiej artylerii i amunicji przełamanie niemieckiego frontu jest niemożliwe, i radził oszczędzać ludzi, a do tego czasu szukać rozstrzygnięcia na Bałkanach. Te poglądy zyskały mu przychylność prezydenta Raymonda Poincarégo i Aristide’a Brianda, ale nie Joffre’a. W czerwcu 1915 roku objął Grupę Armii Środek i wybrał odcinek, na którym 25 września ruszyła druga bitwa w Szampanii. Francuzi zdobyli pierwszą linię niemiecką i wzięli ponad 20 tysięcy jeńców, ale druga pozycja wytrzymała. 1 października w Artois zginął jego trzeci syn, Hugues. 8 października generał otrzymał Wielki Krzyż Legii Honorowej, a w notatce z 25 października przyznawał, że nieprzyjaciel został pobity, ale nie rozbity.

W grudniu 1915 roku został szefem sztabu i zastępcą Joffre’a. Zakres jego władzy był niejasny, a część oficerów z otoczenia naczelnego wodza odnosiła się do niego niechętnie. Minister wojny Joseph Gallieni widział w nim podobno następcę Joffre’a. Pierwsze zadanie zaprowadziło go do Salonik, skąd wrócił 31 grudnia. Prawdziwa próba przyszła w lutym 1916 roku. Gdy Niemcy uderzyli pod Verdun, Castelnau w nocy z 24 na 25 lutego pojechał nad Mozę z pełnomocnictwami naczelnego wodza. 25 lutego polecił bronić prawego brzegu rzeki za wszelką cenę, wbrew dowódcy grupy armii, który wątpił, czy da się go utrzymać, i powierzył obronę generałowi Philippe’owi Pétainowi. Tego samego dnia Niemcy zajęli fort Douaumont. Część współczesnych historyków, jak Jean-Yves Le Naour, uważa, że rozkazy Castelnau ocaliły wtedy Verdun w większym stopniu niż późniejsze decyzje Pétaina, któremu legenda przypisała całą zasługę.

W przygotowaniach do bitwy nad Sommą Castelnau brał udział jako szef sztabu, ale według jego biografów Joffre, obawiający się, że rząd postawi go na swoim miejscu, trzymał go z dala od prowadzenia bitwy. W grudniu 1916 roku, gdy Joffre stracił dowództwo, stanowisko szefa sztabu zlikwidowano, a nowym wodzem został niższy od niego stanowiskiem generał Robert Nivelle.

Rosja i Lotaryngia

Na początku 1917 roku Castelnau pojechał z ministrem kolonii Gastonem Doumergue’em na konferencję sojuszniczą w Piotrogrodzie. Rozmawiał z rosyjskimi generałami o ofensywach 1917 roku i meldował o ogromnych stratach armii rosyjskiej. Wyjechał z Rosji tuż przed wybuchem rewolucji. Po powrocie objął Grupę Armii Wschód w Lotaryngii i Wogezach, najspokojniejszy odcinek frontu, i dowodził nią do końca wojny. Jesienią 1918 roku jego wojska miały przeprowadzić wielką ofensywę w Lotaryngii, wyznaczoną na 14 listopada, ale uprzedził ją rozejm. Castelnau, podobnie jak Pétain, uważał, że zawieszenie broni przyszło za wcześnie.

Po wojnie

22 listopada 1918 roku wjechał uroczyście do Colmaru. Prasa ogłaszała już jego nominację na marszałka, ale rząd jej nie podpisał, a w 1921 roku pominięto go ponownie. W 1919 roku został posłem z Aveyron z ramienia prawicowej Federacji Republikańskiej i przewodniczył komisji wojskowej Izby. Po porażce w 1924 roku założył Narodową Federację Katolicką, która zmusiła lewicowy rząd do porzucenia antyklerykalnych planów. Po klęsce Francji w 1940 roku zdecydowanie odciął się od Pétaina i rządu Vichy, a jego wnukowie walczyli w szeregach Wolnych Francuzów. Zmarł w marcu 1944 roku w zamku Lasserre w Montastruc-la-Conseillère koło Tuluzy. Francuskie ministerstwo obrony podaje datę 19 marca, część biografii 18 marca.

Ocena

Ocena Castelnau długo zależała od wspomnień jego rywali. Joffre i Foch pisali, że w krytycznych chwilach pod Nancy i pod Arras zabrakło mu stanowczości, a ich zwolennicy w kwaterze głównej nazywali go defetystą. Sprzymierzeni i podwładni widzieli go inaczej. Generał Maurice Pellé, szef sztabu w kwaterze Joffre’a, chwalił w 1915 roku jego szybki i trafny osąd oraz drobiazgowe przygotowanie bitew, a generał Hubert Lyautey miał się dziwić, czemu to nie jemu powierzono prowadzenie wojny. Żołnierze cenili go za to, że często bywał na pierwszej linii, zakazywał niepotrzebnych wypadów a historyk André Bach zaliczał go do najmniej surowych generałów w sprawach egzekucji wyroków sądów wojennych.

Nowsze francuskie biografie, od Yves’a Grasa po Benoît Chenu i Jean-Louisa Thiériota, przedstawiają go jako generała, którego zasługi pod Nancy i Verdun przypisano innym. Część z nich wyszła spod pióra jego potomków lub wielbicieli, więc ich wnioski bywają przyjmowane ostrożnie. Większość historyków zgadza się jednak, że Castelnau należał do najzdolniejszych francuskich dowódców tej wojny, a jego ostrożność wobec frontalnych natarć była wcześniejsza i trafniejsza niż u wielu kolegów.