Bitwa nad Mortagne

Bitwa nad Mortagne, nazywana we Francji przede wszystkim bitwą o przesmyk Charmes (fr. trouée de Charmes), rozegrała się w Lotaryngii w ostatnich dniach sierpnia 1914 roku. Francuska 2 Armia generała Noëla de Castelnau i 1 Armia generała Auguste’a Dubaila, pobite kilka dni wcześniej pod Morhange i Sarrebourgiem, zatrzymały niemiecki pościg i przeszły do kontrofensywy. Było to jedno z pierwszych francuskich zwycięstw tej wojny.

Daty bitwy

Brytyjska chronologia wojny, z której pochodzą daty w naszym kalendarium, podaje, że bitwa nad Mortagne w Wogezach rozpoczęła się 25 sierpnia, a zakończyła 3 września. Następnego dnia zaczęła się obrona wzgórz Grand Couronné przed Nancy. Francuscy historycy zwykle zawężają samą bitwę o przesmyk Charmes do dni 24–26 sierpnia. Kolejne starcia nad Mortagne i przed Lunéville, trwające do początku września, traktują jako jej przedłużenie. Polska Wikipedia opisuje całość walk w Lotaryngii od 14 sierpnia jako jedną bitwę o Lotaryngię.

Niemiecki pościg

Po zwycięstwie pod Morhange i Sarrebourgiem 20 sierpnia niemiecka 6 Armia księcia Rupprechta Bawarskiego i 7 Armia generała Josiasa von Heeringena ruszyły za cofającymi się Francuzami (zob. Koniec bitew pod Morhange i Sarrebourgiem). Niemieckie dowództwo liczyło, że uda się przełamać francuską linię obrony między twierdzami Toul i Épinal. Między nimi leżał nieumocniony przesmyk w okolicy miasteczka Charmes nad Mozelą. Według często powtarzanej opinii przedwojenni francuscy planiści celowo zostawili go bez fortów, by wciągnąć tam nacierającego wroga.

Około 22–23 sierpnia Niemcy zajęli opuszczone przez Francuzów Lunéville. Castelnau ustawił swoje wojska półkolem na wzgórzach na południowy zachód od miasta, od Nancy po dolinę Mortagne. Zauważył, że niemieckie kolumny skręcają na południe, w stronę przesmyku, i odsłaniają przy tym bok przed jego armią.

Gerbéviller, 24 sierpnia

24 sierpnia Niemcy uderzyli w kierunku Mozeli. Ich korpusy przekraczały Meurthe i Mortagne pod ogniem francuskiej artylerii i ponosiły ciężkie straty. W miasteczku Gerbéviller nad Mortagne kilkudziesięciu francuskich strzelców pieszych broniło przez większą część dnia mostu na rzece, powstrzymując całą niemiecką brygadę. Po zajęciu miasteczka Niemcy, przekonani, że strzelali do nich cywile, zemścili się na mieszkańcach. Rozstrzeliwano ich i palono domy. Według różnych źródeł zginęło około 50–60 cywilów, a niemal cała zabudowa spłonęła. Gerbéviller nazwano potem „męczeńskim miastem”, a zakonnica siostra Julie (Amélie Rigard), która w swoim przytułku osłaniała przed Niemcami rannych, otrzymała Legię Honorową.

Po południu 24 sierpnia Castelnau wyprowadził pierwszy kontratak na północ od Lunéville. Oddziały, w tym XX Korpus generała Ferdinanda Focha, odbiły kilka wsi.

Rozelieures, 25 sierpnia

25 sierpnia był dniem decydującym. Walki toczyły się na całym froncie, od Lunéville po lasy na południe od Gerbéviller. Najgroźniej było pod Rozelieures, na styku armii Castelnau i Dubaila. Rano niemieckie oddziały wyparły stąd francuski VIII Korpus i znalazły się około 10 kilometrów od Mozeli. Sytuację uratowała francuska artyleria. Kilkadziesiąt dział kalibru 75 mm, ustawionych na wzgórzu koło Borville, zasypało nacierających gradem pocisków. Francuska kawaleria i strzelcy piesi zaatakowali niemiecką piechotę.

Po południu Niemcy zaczęli się cofać. Castelnau wydał wówczas słynny rozkaz: „Wszędzie naprzód, z całą siłą!” (fr. En avant partout, à fond!). Francuskie korpusy zeszły ze wzgórz do natarcia i odbiły Rozelieures oraz szereg wsi i lasów między Mozelą a Mortagne. Po prawej stronie 1 Armia Dubaila walczyła w lasach Wogezów, gdzie jej postępy były mniejsze.

Walki nad Mortagne

Wyczerpane francuskie wojska nie zdołały przekształcić sukcesu w pogrom. Niemcy okopali się na wzgórzach między Mortagne a Meurthe i przed Lunéville, budując linie okopów z zasiekami i gniazdami karabinów maszynowych. Francuzi, nieprzyzwyczajeni jeszcze do walki z takimi pozycjami, posuwali się naprzód powoli i z dużymi stratami. Pod koniec sierpnia odbili Gerbéviller i przekroczyli Mortagne, ale kolejne ataki, na przykład w lasach koło Fraimbois, kończyły się niepowodzeniem. W Wogezach 1 Armia toczyła w tym czasie krwawe walki na przełęczy La Chipotte i wokół Saint-Dié.

27 sierpnia naczelny wódz Joseph Joffre pochwalił w rozkazie dziennym obie armie jako wzór wytrwałości i odwagi. Front w Lotaryngii był już na tyle bezpieczny, że od 1 września Joffre zaczął zabierać stąd korpusy i przerzucać je na zachód, gdzie przygotowywał wielką bitwę nad Marną.

Straty

Dokładnych strat samej bitwy nad Mortagne nie da się podać. Obie strony liczyły straty łącznie dla wszystkich walk w Lotaryngii. Były one bardzo wysokie. Według francuskich relacji na polach wokół Mont-sur-Meurthe i Rozelieures leżały tysiące niemieckich poległych. Francuzi również ponieśli ciężkie straty, a ich 2 Armia straciła w walkach w Lotaryngii od sierpnia do połowy września kilkadziesiąt tysięcy ludzi zabitych, rannych i zaginionych.

Znaczenie

Bitwa nad Mortagne pokrzyżowała niemiecki plan przełamania francuskiej linii obrony między Toul a Épinal. Gdyby Niemcom się to udało, mogliby wyjść na tyły armii francuskich cofających się z północy. Castelnau i Dubail utrzymali prawe skrzydło francuskiego frontu, co pozwoliło Joffre’owi spokojnie przerzucać wojska na zachód.

Na początku września Niemcy ponowili natarcie, tym razem na Nancy i wzgórza Grand Couronné. Walki trwały od 4 do 11–13 września (źródła różnie datują ich koniec) i również zakończyły się niepowodzeniem Niemców. We francuskiej pamięci obrona Grand Couronné przyćmiła wcześniejsze zwycięstwo w przesmyku Charmes. Dopiero późniejsi historycy docenili jego znaczenie. Bitwa zapoczątkowała też walkę pozycyjną: okopy wykopane nad Mortagne zapowiadały wojnę, która wkrótce miała objąć cały front zachodni. Szerzej o walkach w Lotaryngii piszemy w artykule o bitwie w Lotaryngii.