Początek pierwszej bitwy w Artois

27 września 1914 roku rozpoczęła się pierwsza bitwa w Artois, kolejny etap tak zwanego wyścigu do morza. Po walkach w Pikardii i pod Albert obie strony przeniosły swoje próby obejścia przeciwnika dalej na północ, w okolice Arras i zagłębia węglowego wokół Lens. Bitwa trwała do 12 października. Francuzi obronili Arras, ale Niemcy opanowali Lens i wzgórza na północ od miasta, a front, który się tu ustalił, przetrwał z niewielkimi zmianami do 1917 roku.

Nazwa i daty

Walki te opisuje się pod różnymi nazwami. Nazwę „pierwsza bitwa w Artois” podaje brytyjski serwis greatwar.co.uk, datując ją na 27 września – 10 października. Nasza oś czasu opiera się na brytyjskiej chronologii wojny, która kończy bitwę 12 października. Najcięższą fazę walk, w dniach 1–4 października, wiele opracowań, zwłaszcza francuskich, nazywa bitwą pod Arras i często traktuje jako osobne starcie. Polska Wikipedia datuje bitwę pod Arras na 2–9 października. Trzeba też pamiętać, że część autorów, w tym anglojęzyczna Wikipedia, nazywa pierwszą bitwą w Artois dopiero francuską ofensywę z przełomu grudnia 1914 i stycznia 1915 roku.

Wyścig przesuwa się na północ

Pod koniec września 1914 roku, po bitwach nad Marną i nad Aisne, front zachodni ciągnął się już od Szwajcarii do Sommy. Obie strony wciąż szukały otwartego skrzydła przeciwnika. Pierwsza bitwa w Pikardii zakończyła się 26 września bez rozstrzygnięcia, a walki pod Albert też nie przyniosły przełomu. Tego samego dnia Niemcy zajęli Bapaume, położone przy drodze z Albert do Arras. Dalej na północ, między Arras, Lens i Douai, wciąż nie było ciągłej linii frontu. Stały tam tylko francuskie dywizje terytorialne, złożone ze starszych rezerwistów, i oddziały kawalerii obu stron.

Tego samego dnia Niemcy rozpoczęli oblężenie Antwerpii. Od tego, gdzie zatrzyma się front między Arras a morzem, zależały losy reszty Belgii i portów nad kanałem La Manche.

Siły francuskie

Naczelny wódz armii francuskiej, generał Joseph Joffre, postanowił zgromadzić wokół Arras nowe siły, które miały uderzyć na wschód i północny wschód, w stronę Douai, i obejść niemieckie skrzydło. Dowództwo powierzył generałowi Louisowi de Maud’huy, który dotąd dowodził korpusem armijnym. Jego zgrupowanie utworzono pod koniec września, według różnych źródeł między 29 września a 1 października. Początkowo podlegało ono 2 Armii generała Noëla de Castelnau.

Do Arras i okolic przewożono koleją i samochodami X Korpus, dywizje rezerwowe i terytorialne, a później także XXI Korpus. Północne skrzydło osłaniał korpus kawalerii generała Louisa Conneau. Wojska przybywały jednak stopniowo, a pierwsze oddziały musiały wchodzić do walki prosto z pociągów.

Siły niemieckie

Szef niemieckiego sztabu generalnego, generał Erich von Falkenhayn, również myślał o obejściu przeciwnika od północy. Na prawe skrzydło kierował 6 Armię następcy tronu Bawarii, księcia Ruprechta, przerzucaną z Lotaryngii. 28 września polecił mu uderzyć na Arras. Do Artois zmierzały między innymi Korpus Gwardii, I Bawarski Korpus Rezerwowy i IV Korpus, a dalej na północ, w stronę Lens i Lille, posuwały się niemieckie korpusy kawalerii.

Przebieg walk

W ostatnich dniach września obie strony gromadziły siły. Na przedpolu Arras dochodziło do starć niemieckiej kawalerii i przednich straży z francuskimi dywizjami terytorialnymi i kawalerią, a pierwsze oddziały zgrupowania Maud’huy wkraczały do miasta.

1 października Niemcy uprzedzili francuskie natarcie. Uderzyli między Arras a Douai i zepchnęli Francuzów z wsi na wschód od miasta, między innymi z Monchy-le-Preux. Zatrzymał ich dopiero nadchodzący X Korpus. W kolejnych dniach Rupprecht wprowadzał do walki nowe korpusy i przesuwał natarcie na północ od Arras. Do 4 października Niemcy zajęli Lens, Souchez i Neuville-Saint-Vaast oraz wzgórza Vimy. 5 października opanowali wzgórze Notre-Dame-de-Lorette.

Sytuacja Maud’huy stała się groźna i 4 października uprzedził Joffre’a, że może być zmuszony do odwrotu. Joffre zabronił się wycofywać. Zgrupowanie Maud’huy stało się samodzielną 10 Armią, według źródeł francuskich 5 października, a koordynację wszystkich armii na północy powierzono generałowi Ferdinandowi Fochowi. Do 6 października kryzys minął. Francuzi utrzymali Arras, a front ustalił się tuż za wschodnimi przedmieściami miasta i na zboczach wzgórz Vimy i Lorette. Od 6 października niemiecka artyleria ostrzeliwała Arras, a lokalne walki o wsie i wzgórza trwały jeszcze przez kilka dni. Potem główny ciężar walk przeniósł się dalej na północ, pod La Bassée i do Flandrii.

Znaczenie

Pierwsza bitwa w Artois powtórzyła schemat wcześniejszych starć wyścigu do morza. Żadna ze stron nie obeszła skrzydła przeciwnika, a nowy odcinek frontu zastygł w okopach. Niemcy zdobyli jednak ważne atuty. Zajęli Lens, ośrodek zagłębia węglowego, co pozbawiło Francję ważnej części jej wydobycia węgla, oraz wzgórza Vimy i Lorette, z których widzieli francuskie tyły na wiele kilometrów.

Arras stało się miastem frontowym, ostrzeliwanym przez cztery lata. 21 października 1914 roku pod niemieckimi pociskami runęła jego gotycka dzwonnica ratuszowa. O wzgórza zajęte przez Niemców jesienią 1914 roku toczyły się później jedne z najkrwawszych walk na froncie zachodnim. Francuzi zdobyli wzgórze Lorette w 1915 roku, ale grzbiet Vimy na trwałe odbili dopiero Kanadyjczycy w kwietniu 1917 roku.