Koniec bitwy pod Arras

4 października 1914 roku zakończyła się, według brytyjskiej kroniki wojny, bitwa pod Arras. Był to dzień największego kryzysu. Generał Louis de Maud’huy uprzedził dowództwo, że może być zmuszony do odwrotu, ale naczelny wódz, generał Joseph Joffre, zakazał się cofać i wysłał na północ generała Ferdinanda Focha. Arras pozostało w rękach francuskich, ale tego samego dnia Niemcy zajęli Lens.

Trzy dni natarć

Od początku bitwy 1 października niemiecka 6 Armia księcia Rupprechta Bawarskiego nacierała na Arras od wschodu i południowego wschodu. Francuzi cofali się powoli, ale w kolejnych dniach odparli ataki na Beaurains, Mercatel i przedmieścia Arras. Niemcy przesunęli więc ciężar natarcia na północ od rzeki Scarpe. Bawarskie dywizje rezerwowe szły w stronę wzgórz Vimy i zagłębia węglowego wokół Lens. Francuzi tracili kolejne wsie, a wielu baterii brakowało już pocisków.

Kryzys 4 października

4 października sytuacja francuska wydawała się beznadziejna. Na północy Niemcy wkroczyli do Lens, bronionego tylko przez szwadron dragonów i kompanię strzelców na rowerach. Na południu prawe skrzydło X Korpusu straciło łączność z sąsiednimi dywizjami terytorialnymi i między nimi otworzyła się luka. Zarówno Maud’huy, jak i jego przełożony, dowódca 2 Armii generał Noël de Castelnau, uznali, że trzeba będzie się wycofać.

Joffre się nie zgodził. Castelnau otrzymał rozkaz utrzymania pozycji. Zgrupowanie Maud’huy zostało wyłączone spod jego dowództwa i przekształcone w samodzielną 10 Armię. Źródła francuskie datują jej formalne utworzenie na 5 października. Jednocześnie Joffre mianował Focha swoim zastępcą, odpowiedzialnym za koordynację wszystkich armii francuskich na północy.

Foch w Aubigny

Foch dotarł do kwatery Maud’huy w Aubigny-en-Artois rano 5 października. Według wspomnień oficera sztabu 10 Armii, Marcela Jauneaud, oświadczył, że zna trzy sposoby prowadzenia walki: atakować, bronić się i uciekać, a tego ostatniego zabrania. Oficerowie ruszyli do oddziałów, by odwołać wydane już rozkazy odwrotu. Rano 6 października, według tej samej relacji, Foch nakazał Maud’huy bić się do ostatniego żołnierza i trzymać się pozycji „jak wszy”, bez żadnego odwrotu.

Wynik

Francuzi obronili Arras, choć front zatrzymał się tuż za wschodnimi przedmieściami miasta, które odtąd było ostrzeliwane przez niemiecką artylerię. Niemcy utrzymali zdobyte wsie na wschód od Arras i zagłębie węglowe wokół Lens, a na przełomie 4 i 5 października walczyli już o wzgórza Vimy. Żadna ze stron nie osiągnęła swojego celu. Francuzi nie obeszli niemieckiego skrzydła, a Niemcy nie zdobyli Arras ani nie obeszli miasta od północy.

Koniec bitwy pod Arras nie oznaczał końca walk w Artois. Lokalne starcia o wsie i wzgórza trwały jeszcze przez kilka dni, a brytyjska kronika wojny kończy całą bitwę w Artois 12 października. Obie strony przerzucały tymczasem kolejne korpusy dalej na północ, między Lens a Lille, gdzie wyścig do morza wchodził w następny etap.