Bitwa pod St. Julien

Bitwa pod St. Julien była drugim etapem II bitwy pod Ypres. Zaczęła się 24 kwietnia 1915 roku o świcie, gdy Niemcy wypuścili chmurę chloru na okopy 1 Dywizji Kanadyjskiej na wierzchołku łuku frontu na północny wschód od Ypres. Kanadyjczycy cofnęli się, a po południu stracili wieś Sint-Juliaan, przez Brytyjczyków nazywaną St. Julien. Przez kolejne dni Brytyjczycy, Hindusi i Francuzi raz po raz kontratakowali, by odzyskać utracony teren. Natarcia, prowadzone w pośpiechu, przez otwarte pole i przy słabym wsparciu artylerii, załamywały się z ciężkimi stratami. Na początku maja alianci wycofali się na krótszą linię, bliżej Ypres. Niemcy nie przełamali jednak frontu, a miasto pozostało w rękach sprzymierzonych.

Nazwa i daty

Nazwę i daty bitwy ustaliła po wojnie brytyjska komisja do spraw nazewnictwa bitew. Walki pod Ypres od 22 kwietnia do 25 maja 1915 roku podzieliła na cztery bitwy: o grzbiet Gravenstafel (22–23 kwietnia), pod St. Julien (24 kwietnia – 4 maja), pod Frezenberg (8–13 maja) i pod Bellewaarde (24–25 maja). Bitwa pod St. Julien objęła drugi gazowy atak Niemców, upadek wsi, kontrataki aliantów w ostatnich dniach kwietnia i wycofanie wojsk brytyjskich na nową linię w dniach 1–4 maja. Część opracowań, w tym angielska Wikipedia, kończy ją 5 maja. Sami Niemcy traktowali całe walki jako jedną bitwę, nazywaną przez nich drugą bitwą we Flandrii.

Wieś Sint-Juliaan leży dziś w gminie Langemark-Poelkapelle. Przed wojną leżała na tyłach kanadyjskiego odcinka, a po 22 kwietnia znalazła się tuż za pierwszą linią.

Tło

22 kwietnia Niemcy po raz pierwszy na froncie zachodnim wypuścili chmurę chloru na dwie francuskie dywizje na północnym skraju łuku Ypres. Francuzi poszli w rozsypkę, a w alianckim froncie otworzyła się wyrwa szeroka na kilka kilometrów. Przez noc i następny dzień Kanadyjczycy kontratakowali i razem ze ściągniętymi w pośpiechu batalionami brytyjskimi zbudowali nową, cienką linię od swojego dawnego frontu po kanał z Ypres do Yser. Front 1 Dywizji Kanadyjskiej generała Edwina Aldersona wyginał się teraz w ostry klin. Wierzchołek leżał przy skrzyżowaniu w Keerselare, na drodze z Sint-Juliaan do Poelkapelle. Na wschód od niego, ku grzbietowi Gravenstafel, stała 2 Brygada generała Arthura Curriego, a na zachód, ku Sint-Juliaan, przerzedzona 3 Brygada generała Richarda Turnera.

Niemiecka 4 Armia księcia Albrechta Wirtemberskiego postanowiła wykorzystać powodzenie i zlikwidować wysunięty łuk. Do natarcia na Kanadyjczyków wyznaczono XXVI Korpus Rezerwowy generała Otto von Hügla, z 51 i 52 Dywizją Rezerwową. Saperzy przygotowali butle z gazem naprzeciw kanadyjskiego wierzchołka.

Przebieg walk

24 kwietnia. Około 4 rano, po krótkim ostrzale artylerii, Niemcy otworzyli butle na odcinku szerokim na kilkaset metrów, w styku dwóch kanadyjskich brygad. Kanadyjczycy nie mieli masek i zasłaniali twarze chustkami zmoczonymi w wodzie lub w moczu. Najciężej ucierpiał 15 Batalion z 3 Brygady, który stracił tego dnia 647 ludzi, najwięcej spośród wszystkich kanadyjskich batalionów w pojedynczej bitwie tej wojny. Sąsiedni 8 Batalion podpułkownika Louisa Lipsetta utrzymał większą część okopów. Przez przedpołudnie front 3 Brygady cofał się ku Sint-Juliaan. Turner, źle zrozumiawszy rozkazy, wycofał resztki brygady na linię GHQ, łańcuch umocnionych punktów na tyłach, i odsłonił lewe skrzydło Curriego. Niewielkie grupy kanadyjskich żołnierzy, odcięte od swoich, broniły się do wyczerpania amunicji. Po południu Niemcy zajęli wieś. 2 Brygada utrzymała się na grzbiecie Gravenstafel, a przed linią GHQ niemieckie natarcie zatrzymały brytyjskie posiłki. Wieczorem generał Charles Hull, dowódca świeżo przybyłej 10 Brygady z 4 Dywizji, dostał rozkaz odbicia Sint-Juliaan. Podporządkowano mu dziesięć dodatkowych batalionów.

25 kwietnia. Natarcie Hulla przesunięto z powodu trudności z zebraniem wojsk w ciemności i ruszyło dopiero po świcie. Bataliony 10 Brygady szły przez otwarte pole bez rozpoznania i bez porządnego przygotowania artyleryjskiego, a niemieckie karabiny maszynowe w Sint-Juliaan i wokół wsi zadały im ogromne straty. Brygada straciła blisko 2,5 tysiąca ludzi. Brygady York i Durham z brytyjskiej 50 Dywizji (Northumbrian), dywizji terytorialnej, która dopiero przybyła na front, nie zdobyły swoich celów, ale założyły nową linię bliżej wsi. Kanadyjska 2 Brygada, której skrzydło było odsłonięte, wycofała się tego dnia z grzbietu Gravenstafel. Kanadyjski oficer medyczny Francis Scrimger wynosił tego dnia rannych z ostrzeliwanego punktu opatrunkowego i osłaniał jednego z nich własnym ciałem, za co otrzymał Krzyż Wiktorii. W kolejnych dniach większość kanadyjskich batalionów zluzowano.

26 kwietnia. Generał Ferdinand Foch przygotowywał francuski kontratak i nalegał na wsparcie Brytyjczyków. Marszałek John French rzucił więc do natarcia Dywizję Lahore z Korpusu Indyjskiego, która dopiero co dotarła pod Ypres po długim, wyczerpującym marszu. O 14.05, po zaledwie czterdziestominutowym ostrzale, brygady Ferozepore i Jullundur ruszyły na północ od Wieltje, obok francuskich oddziałów północnoafrykańskich. Około 14.30 Niemcy wypuścili na nie gaz. Obie brygady straciły niemal 2 tysiące ludzi, a 47 Pułk Sikhów 348 z 444 żołnierzy. Tego samego dnia Brygada Northumberland z 50 Dywizji, pierwsza brygada brytyjskiej armii terytorialnej rzucona do natarcia w tej wojnie, uderzyła wprost na Sint-Juliaan. Wdarła się na skraj wsi, ale musiała się cofnąć, tracąc 1954 ludzi, wśród nich swojego dowódcę, generała Jamesa Riddella.

27–30 kwietnia. 27 kwietnia brygady Sirhind i Ferozepore z Dywizji Lahore ponowiły atak razem z Francuzami, ale stanęły przed nietkniętymi zasiekami. Tego samego dnia dowódca 2 Armii, generał Horace Smith-Dorrien, zaproponował w liście do szefa sztabu Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego wycofanie wojsk z wysuniętego łuku na krótszą linię. French, poirytowany jego pesymizmem, odebrał mu dowództwo nad wojskami w łuku i powierzył je generałowi Herbertowi Plumerowi, dowódcy V Korpusu. Plumer wkrótce zaproponował niemal identyczny odwrót. French zwlekał z decyzją, bo Foch zapowiadał kolejne francuskie kontrataki, które jednak niewiele zmieniły. Francuzi stracili od 26 do 29 kwietnia blisko 4 tysiące ludzi.

1–4 maja. Gdy francuskie natarcia nie przyniosły powodzenia, French zgodził się na odwrót. 1 maja zaczęto wycofywać z łuku działa, zapasy i rannych, a w nocy z 3 na 4 maja piechota opuściła dawne pozycje. Nowa linia biegła od Wzgórza 60 na wschód od Hooge, przez grzbiet Frezenberg do gospodarstwa Mouse Trap Farm, a stamtąd jak dotąd na zachód, ku kanałowi. Front przesunął się w ten sposób o kilka kilometrów bliżej Ypres.

Straty

Dokładnych strat samej bitwy pod St. Julien nie da się oddzielić od strat całej drugiej bitwy pod Ypres. 1 Dywizja Kanadyjska straciła od 22 kwietnia do 3 maja 5975 ludzi, w tym około tysiąca zabitych, z czego 3058 jednego tylko dnia, 24 kwietnia. Brytyjska 10 Brygada straciła 25 kwietnia blisko 2,5 tysiąca ludzi, a Brygada Northumberland 26 kwietnia 1954. Dywizja Lahore straciła od 24 kwietnia do 1 maja 3889 ludzi, czyli około 30 procent wysłanych do walki żołnierzy. Straty niemieckie również były ciężkie, ale nie da się ich ustalić dla samej bitwy pod St. Julien.

Znaczenie

Bitwa pod St. Julien była pierwszą wielką próbą Kanadyjczyków na froncie zachodnim. Dywizja, złożona w większości z ochotników, którzy jeszcze kilka miesięcy wcześniej byli cywilami, zapłaciła za nią ogromną cenę, ale zyskała opinię wojska, które nie ustępuje nawet w najgorszym położeniu. Bitwa ujawniła też słabości kanadyjskiego dowodzenia i uzbrojenia, przede wszystkim karabinu Rossa, który w błocie i przy szybkim strzelaniu się zacinał. Wielu żołnierzy zamieniało go na brytyjskie karabiny Lee-Enfield zabrane poległym.

Dla Brytyjczyków bitwa była pasmem kosztownych, źle przygotowanych kontrataków, które zamiast odzyskać teren, tylko pogłębiały straty. Jej skutkiem było odsunięcie Smith-Dorriena, którego French 6 maja ostatecznie odwołał z dowództwa 2 Armii. Gaz, użyty 24 kwietnia po raz drugi, nie przyniósł Niemcom przełamania. Alianci w pośpiechu wprowadzali pierwsze prowizoryczne ochraniacze, a skutki zaskoczenia słabły z każdym atakiem.

Na skrzyżowaniu w Keerselare, w miejscu, gdzie 24 kwietnia gaz uderzył w Kanadyjczyków, stoi od 1923 roku pomnik z postacią zadumanego żołnierza, nazywany Brooding Soldier. Z tych walk wyrósł też jeden z najbardziej znanych wierszy wojennych. Kanadyjski lekarz wojskowy John McCrae, który służył pod Ypres w kanadyjskiej artylerii, napisał na początku maja, po śmierci przyjaciela, wiersz In Flanders Fields, opublikowany w grudniu 1915 roku.