Druga bitwa pod Al-Kutem

Druga bitwa pod Al-Kutem była odwetem za najcięższą klęskę Brytyjczyków na Bliskim Wschodzie. Osiem miesięcy po kapitulacji Al-Kutu, w nocy z 13 na 14 grudnia 1916 roku, generał Frederick Stanley Maude ruszył na Turków nad Tygrysem. Nie szturmował frontalnie pozycji, o które rozbiły się wiosną trzy próby odsieczy. Wyszedł na prawy brzeg, przeciął kanał Szatt al-Hajj i przez dwa miesiące, okop po okopie, spychał Turków z każdego przyczółka, który trzymali na południe od rzeki. Wojska osmańskie broniły się z wielką odwagą, ale ich linie cieniały. 22 lutego 1917 roku Brytyjczycy wdarli się w pozycję Sannajjat, 23 lutego sforsowali Tygrys pod Szumranem, w górę rzeki od Al-Kutu, a 24 lutego Turcy porzucili miasto i zaczęli odwrót ku Bagdadowi.

Nazwa i daty

Brytyjska historia oficjalna (Moberly, The Campaign in Mesopotamia, t. III) nazywa te walki bitwą o Kut al-Amara 1917 roku (the Battle of Kut al Amara, 1917) i datuje ich początek na 14 grudnia 1916 roku, a koniec na 24 lutego 1917 roku. Na stronie nazywamy ją drugą bitwą o Al-Kut, dla odróżnienia od walk z września 1915 roku, gdy miasto zajęła dywizja generała Townshenda. Za początek przyjmujemy 13 grudnia. Tego dnia artyleria obu korpusów ostrzeliwała tureckie pozycje na lewym brzegu, a po zmroku wojska ruszyły na wyjściowe pozycje do natarcia, które rozpoczęło się przed świtem 14 grudnia. Za koniec uznajemy 24 lutego, gdy Turcy wycofali się z Sannajjat i Al-Kutu, a Maude zameldował, że miasto „przechodzi automatycznie w nasze ręce”. Brytyjskie kanonierki zakotwiczyły pod Al-Kutem wieczorem, a flagę nad zrujnowanym, opuszczonym miastem marynarze z kanonierki Mantis podnieśli rano 25 lutego. Pościg ku Bagdadowi traktujemy już jako osobny rozdział kampanii.

Tło

Po upadku Al-Kutu w kwietniu 1916 roku Brytyjczycy przez lato tylko trzymali front nad Tygrysem, a więcej ludzi zabierały im choroby niż walka. Maude, który w sierpniu objął dowództwo, przez całą jesień porządkował zaplecze. Rozbudowano port w Basrze i flotę rzeczną, z Szejk Saad przez Es-Sinn poprowadzono kolejkę polową, przywieziono z Anglii nowe pontony, a z dwóch brygad kawalerii utworzono dywizję. Instrukcje z Londynu były ostrożne. Szef Imperialnego Sztabu Generalnego, generał William Robertson, zakazywał Maude’owi operacji, które przyniosłyby duże straty bez odpowiedniego zysku.

Wojska osmańskie stały latem i jesienią na tych samych pozycjach, które zajmowały w czasie oblężenia, ale bardzo je rozbudowały. Na lewym brzegu za okopami Sannajjat ciągnął się szereg pozycji aż do Al-Kutu. Na prawym brzegu Turcy trzymali dwa przyczółki: okopy w poprzek zakola Chudajra, na północny wschód od miasta, i występ na południe od Al-Kutu, nad dolnym biegiem Szatt al-Hajj, z mostem łodziowym przez kanał. Z lewym brzegiem łączył je most na wschodnim skraju półwyspu Szumran i promy. Maude szacował siły przeciwnika nad Tygrysem na około 20 tysięcy karabinów i 70 dział. Według danych tureckiego sztabu generalnego XVIII Korpus liczył w rzeczywistości tylko około 10,5 tysiąca karabinów i 50 dział, bo dowódca 6 Armii Halil Pasza (Halil Kut) wysłał część sił do Persji i na inne odcinki. Maude miał w swoim zgrupowaniu uderzeniowym, czyli I Korpusie generała Alexandra Cobbe’a, III Korpusie generała Williama Marshalla i dywizji kawalerii, około 3,5 tysiąca szabel, 45 tysięcy karabinów i 174 działa.

Wyjście nad Szatt al-Hajj (13–20 grudnia)

Plan Maude’a był prosty: najpierw stanąć nad Szatt al-Hajj, a stamtąd zagrozić tureckim komunikacjom, które biegły wzdłuż frontu. 13 grudnia I Korpus bombardował Sannajjat i markował przeprawy, by Turcy spodziewali się szturmu na lewym brzegu. Przed świtem 14 grudnia kawaleria i 13 Dywizja przekroczyły Szatt al-Hajj pod Basrugiją i Atabem, nie napotykając oporu, a saperzy postawili na kanale dwa mosty. Kawaleria podeszła pod most pod Szumranem, a w nocy pilot brytyjskiego samolotu wypatrzył, że Turcy rozbierają most i holują go w górę rzeki, i bombardował holownik do rana. Przez trzy dni Turcy nie mieli mostu na Tygrysie. W następnych dniach III Korpus rozszerzał przyczółek nad Szatt al-Hajj. 20 grudnia kolumna generała Crockera próbowała z zaskoczenia przeprawić się przez Tygrys powyżej Szumranu, ale natrafiła na opór i zawróciła. Do tego dnia Brytyjczycy stracili 720 ludzi.

Robertson zapytał 22 grudnia, czy Maude zamierza walczyć o więcej, czy zadowoli się pozycją nad Szatt al-Hajj. Za rozsądną cenę uznał straty rzędu 25 procent zaangażowanej piechoty. Maude odpowiedział, że przeprawa przez rzekę bronioną przez przeciwnika musi być kosztowna, więc najpierw oczyści z Turków prawy brzeg Tygrysu. Od 26 grudnia przez blisko dwa tygodnie lało, ziemia zmieniła się w błoto, a operacje zamarły.

Zakole Chudajra (25 grudnia – 19 stycznia)

Pierwszym celem były okopy w zakolu Chudajra, z których Turcy mogli zalewać brytyjskie linie, gdy rzeka wzbierała. Od Bożego Narodzenia brygady 3 Dywizji generała Henry’ego Keary’ego, w deszczu i pod ogniem z obu brzegów, wykopały tam około 22 kilometrów rowów. 9 stycznia 1917 roku uderzyły na pierwszą linię i zdobyły ją za cenę prawie 700 ludzi. Przez następne dni posuwały się krok po kroku, często w walce wręcz. W nocy z 18 na 19 stycznia Turcy opuścili zakole i przeprawili się na lewy brzeg. 3 Dywizja straciła w jedenastu dniach walk 1639 ludzi.

Występ nad Szatt al-Hajj i zakole Dahra (25 stycznia – 16 lutego)

Teraz III Korpus zaatakował występ nad Szatt al-Hajj. 25 stycznia brygady 13 Dywizji zdobyły część pierwszej linii, ale tureckie kontrataki odbijały kolejne odcinki, a walki ciągnęły się przez tydzień. W nocy z 3 na 4 lutego Turcy oddali cały wschodni brzeg kanału. Według Maude’a od 13 grudnia Brytyjczycy stracili 8524 ludzi, w tym 2079 zabitych i zaginionych. Pochowali 2006 poległych Turków i wzięli 579 jeńców, a straty przeciwnika oceniali na ponad 10 tysięcy.

Ostatni turecki przyczółek na prawym brzegu leżał w zakolu Dahra, między fabryką lukrecji a półwyspem Szumran. Od 9 lutego 13 i 14 Dywizja zaciskały wokół niego pierścień. 15 lutego, przy pomocy dokładnego ognia artylerii i zręcznie zamarkowanego ataku Gurkhów, przełamały obronę, a 16 lutego rano zakole było oczyszczone. Według historii oficjalnej w walkach o zakole Brytyjczycy wzięli 1995 jeńców, głównie Turków z Anatolii, i znaleźli około 250 poległych. Brytyjska historia oficjalna oddaje obrońcom hołd: z nieprzekraczalną rzeką za plecami, z niewielką liczbą promów, bez dostatecznej żywności i z gorszą artylerią bronili się przez dwa miesiące z niezwykłym uporem i do ostatnich dni kontratakowali. Turecki oficer Muhammad Amin pisał później, że ta obrona kosztowała Turków więcej niż Brytyjczyków, bo złamała siłę XVIII Korpusu.

Sannajjat i Szumran (17–24 lutego)

Prawy brzeg był wolny, a Maude postanowił sforsować Tygrys. Żeby ściągnąć tureckie rezerwy w dół rzeki, I Korpus uderzył na Sannajjat. Pierwszy atak, 17 lutego, załamał się w deszczu i kontratakach, a 7 Dywizja straciła 575 ludzi. 22 lutego Highlanderzy i 92 Pułk Pendżabski zdobyli dwie pierwsze linie, okupując ten sukces stratą 1332 ludzi. Turcy rzucili tam wszystko, co mieli pod ręką. W nocy z 22 na 23 lutego pontony z saperami przeprawiły się dla zmyłki pod Makasis.

O świcie 23 lutego przy trzech przeprawach na wschodnim krańcu półwyspu Szumran wypłynęły pontony z 2 Batalionem pułku z Norfolk i dwoma batalionami Gurkhów. Wiosłowali żołnierze z Hampshire, saperzy i pionierzy, a wielu z nich padło pod ogniem z lewego brzegu. Przy jednej przeprawie zza rzeki wróciły tylko nieliczne pontony, a przyczółek Gurkhów skurczył się do kilkudziesięciu ludzi. Norfolkowie utrzymali się jednak na brzegu, a za nimi przeprawiały się kolejne kompanie. O 16.30 most pontonowy długości około 270 metrów, zbudowany w osiem godzin w silnym nurcie, był gotowy. Przed północą przeszła po nim cała 14 Dywizja. Przeprawa kosztowała około 350 ludzi, a do niewoli wzięto ponad 540 Turków.

Halil Pasza zrozumiał, że nie utrzyma linii nad Tygrysem. W nocy wydał 51 Dywizji rozkaz opuszczenia Sannajjat, a wojskom pod Al-Kutem odwrotu na pozycję pod Kala Szadi. 24 lutego tureckie straże tylne zatrzymywały na półwyspie Szumran 14 Dywizję i kawalerię, a 7 Dywizja posuwała się przez porzucone okopy Sannajjat. Wieczorem Maude zameldował, że ma wszystkie pozycje przeciwnika od Sannajjat po Al-Kut.

Straty

Pełnego bilansu strat obu stron historia oficjalna nie podaje. Do 4 lutego Brytyjczycy stracili 8524 ludzi, a w następnych trzech tygodniach co najmniej kilka tysięcy więcej: pod Sannajjat 17 i 22 lutego 7 Dywizja straciła łącznie ponad 1900 ludzi, przy przeprawie pod Szumranem około 350, a 14 Dywizja w walkach na półwyspie 24 lutego około 1100. Straty tureckie były z pewnością cięższe. Same tylko liczby podawane przez Moberly’ego dla poszczególnych etapów dają kilka tysięcy jeńców, w tym prawie dwa tysiące w zakolu Dahra i ponad 1200 przy przeprawie i na półwyspie Szumran. Według brytyjskich szacunków w dniu przeprawy Turcy mieli nad Tygrysem już tylko około 9 tysięcy karabinów.

Znaczenie

Bitwa przywróciła Brytyjczykom inicjatywę w Mezopotamii i zatarła pamięć o kapitulacji z kwietnia 1916 roku. Maude telegrafował, że samo miasto ma już tylko znaczenie sentymentalne, ale dla prestiżu Wielkiej Brytanii na Wschodzie jego odzyskanie było bardzo ważne. Ważniejsze było jednak co innego: XVIII Korpus był rozbity, a Tygrys otwarty dla brytyjskich statków. 26 lutego kanonierki dogoniły uciekające tureckie statki i odbiły kanonierkę Firefly, straconą pod Umm at-Tubul w grudniu 1915 roku. Po krótkiej przerwie pod Al-Azizijją wojska Maude’a ruszyły dalej i 11 marca 1917 roku weszły do Bagdadu.