Bitwa pod Sardarabadem

Bitwa pod Sardarabadem była najważniejszym starciem krótkiej wojny turecko-ormiańskiej wiosną 1918 roku. Po zajęciu Aleksandropola 15 maja wojska osmańskie ruszyły w głąb rosyjskiej Armenii. Jedna kolumna szła koleją ku Erywaniowi przez równinę Araratu, druga przez wąwóz Bash Abaran, trzecia na Karakilisę. 21 maja Turcy zajęli stację i wieś Sardarabad, nieco ponad 20 kilometrów od Eczmiadzynu, siedziby zwierzchnika Kościoła ormiańskiego. Ormianie, którzy od lutego cofali się niemal bez walki, tym razem uderzyli. W ciągu tygodnia odrzucili Turków spod Sardarabadu kilkadziesiąt kilometrów na północ, a oddział Dro obronił wąwóz Bash Abaran. Pod Karakilisą wojska generała Nazarbekiana zostały pobite, ale turecki marsz na Erywań się zatrzymał. W ormiańskiej pamięci te starcia, nazywane razem „bohaterskimi bitwami majowymi”, stały się początkiem odrodzonej państwowości.

Nazwa i daty

W polskich opracowaniach spotyka się także formę „bitwa pod Sardarapatem”, zgodną z ormiańską nazwą miejscowości. Wieś i stacja Sardarabad leżały na terenie dzisiejszego miasta Armawir. Nazwą bitwy obejmujemy walki na równinie Araratu, a w osobnych częściach opisujemy dwa starcia toczone w tych samych dniach: obronę wąwozu Bash Abaran (dziś Aparan) i bitwę pod Karakilisą (dziś Wanadzor). Tak ujmuje je ormiańska historiografia.

Przyjmujemy daty 21–29 maja 1918 roku, podawane przez większość opracowań, od zajęcia Sardarabadu przez Turków do końca walk przed rozejmem. Źródła różnią się jednak w szczegółach. Według ormiańskich opracowań decydujący kontratak pod Sardarabadem nastąpił 22 maja, a rozstrzygające natarcie 27 i 28 maja. Brytyjscy historycy wojen kaukaskich W.E.D. Allen i Paweł Muratow, główne źródło tej strony obok prac ormiańskich, piszą o kontratakach generała Silikiana 23 i 24 maja. Część polskich i angielskich opracowań internetowych kończy bitwę już 24 maja. Wszystkie daty podajemy według kalendarza gregoriańskiego.

Tło

Po rozpadzie armii rosyjskiej front kaukaski przejęły słabe wojska ormiańskie. W lutym 1918 roku osmańska 3 Armia Wehiba Paszy ruszyła naprzód, odzyskała Erzurum, a w kwietniu weszła na ziemie rosyjskie. 25 kwietnia Ormianie na rozkaz władz w Tyflisie oddali Turkom Kars. Na konferencji w Batumi, otwartej 11 maja, Turcy zażądali więcej, niż dawał im traktat brzeski: okręgu aleksandropolskiego i kolei biegnącej przez Armenię do granicy perskiej. W nocy z 14 na 15 maja postawili ultimatum i nie czekając na odpowiedź, zajęli Aleksandropol.

Dla Ormian była to sprawa życia i śmierci. Na skrawku ziemi wokół Erywania i jeziora Sewan tłoczyły się setki tysięcy uchodźców, w tym ocaleni z ludobójstwa Ormian z lat 1915–1916. 18 maja rada miejska Erywania uchwaliła, że miasto zostanie oddane bez walki, a ludność ewakuowana w góry. Uchyliła tę decyzję władza, którą w Erywaniu sprawował od wiosny dasznak Aram Manukian. Historyk Richard Hovannisian nazywa ją „dyktaturą ludową”. Według ormiańskich opracowań Manukian zorganizował pobór ochotników, umocnienia wokół miasta i dostawy dla wojska, a katolikos Geworg V odmówił opuszczenia Eczmiadzynu. Późniejsza legenda mówi o dzwonach kościelnych, które przez sześć dni wzywały do obrony.

Obroną Erywania dowodził generał Mowses Silikian, podległy dowódcy korpusu ormiańskiego, generałowi Tovmasowi Nazarbekianowi. Według Allena i Muratowa Silikian miał w połowie maja w okolicach Eczmiadzynu i Sardarabadu od 6 do 7 tysięcy ludzi i 28 dział. Ormiańskie opracowania mówią o 9–10 tysiącach żołnierzy i ochotników, z których część trzeba było wysłać pod Bash Abaran. Obok pułków strzelców walczyły w nich pułki ochotników z zachodniej Armenii, między innymi z Wanu, a także jazda jezydzka. Turków na tym kierunku było według Allena i Muratowa niewiele więcej niż Ormian. Pod Sardarabad szły dwa pułki 11 Dywizji Kaukaskiej, a na południe od Araksu stała 12 Dywizja, która jednak przez całą bitwę pozostała bezczynna.

Przebieg

Sardarabad

21 maja turecka kolumna, idąca od Aleksandropola wzdłuż kolei, zepchnęła ormiańską straż przednią i wieczorem zajęła stację i wieś Sardarabad. Ormianie cofnęli się na linię wsi Kurakanlu, Kiorpalu i Zejwa, kilka kilometrów na zachód od Eczmiadzynu. Według ormiańskich opracowań wczesnym rankiem 22 maja wojska pułkownika Daniela Bek-Pirumiana, zastępcy Silikiana, uderzyły na całej linii i przy wsparciu artylerii odbiły Sardarabad, posuwając się o 15–20 kilometrów. Kolejne dni przyniosły przegrupowania i nieudane ataki na wzgórza przy stacji Araks, gdzie Turcy się okopali.

Rozstrzygnięcie przyszło 27 maja. Gdy oddział idący od strony Aragacu obszedł tureckie lewe skrzydło i wyszedł na tyły wzgórz, główne siły zdobyły je szturmem. Wieczorem Ormianie zajęli stację Araks i Mastarę, a 28 maja stację Karaburun i okolice Talinu. 29 maja Turcy, wzmocnieni posiłkami, kontratakowali przy stacji Aragac. Według Allena i Muratowa Ormianie odrzucili przeciwnika aż pod stację Ani i Mastarę, około 50 kilometrów na północ od Sardarabadu. Silikian chciał iść dalej, na Aleksandropol, ale dostał rozkaz wstrzymania działań. Według ormiańskich opracowań wojskom brakowało już amunicji, a do Turków nadchodziły posiłki.

Bash Abaran

Po upadku Aleksandropola Turcy mogli iść na Erywań także szosą od stacji Hamamlu (dziś Spitak), przez przełęcze między Aragacem a górami Pambak. Silikian wysłał tam według Allena i Muratowa około tysiąca wybranych strzelców z karabinami maszynowymi i czterema działami pod dowództwem znanego partyzanta Drastamata Kanajana, zwanego Dro. Zajęli oni pozycje w wąwozie Bash Abaran. Około 24 maja nadszedł tam pułk 11 Dywizji Kaukaskiej. Wzmocniony jazdą, a potem piechotą, Dro kontratakował 25 maja, walczył jeszcze 26 i 28 maja, a 29 maja odrzucił Turków na północ od Bash Abaranu i utrzymał wąwóz.

Karakilisa

Inaczej poszło głównym siłom Nazarbekiana na północy. 21 i 22 maja 36 Dywizja Kaukaska z częścią 9 Dywizji bez trudu zepchnęły je spod Hamamlu. Nazarbekian postanowił stanąć pod Karakilisą, a 5 Dywizja Kaukaska spychała tymczasem oddziały Andranika Ozaniana osłaniające drogę do Tyflisu. Między 25 a 28 maja pod Karakilisą toczyły się według Allena i Muratowa najcięższe walki całej tej wojny. Ormiańskie pułki strzelców biły się zacięcie, walczył tam także Garegin Nyżdeh, ale Turcy obeszli oba skrzydła i przecięli szosę do Dilidżanu. Nazarbekian z trudem wyprowadził główne siły górskimi ścieżkami. 29 maja zajęły one pozycje osłaniające Dilidżan, licząc już tylko około 5 tysięcy zdolnych do walki ludzi. Ormiańskie źródła piszą, że w zajętej Karakilisie Turcy wymordowali tysiące mieszkańców.

Straty

Dokładnych danych brak. Ormiańskie opracowania oceniają straty tureckie pod Sardarabadem na około 3500 ludzi, a w samych walkach 22–26 maja nawet na 5500 zabitych. Straty ormiańskie były według nich znacznie mniejsze, ale nie zostały policzone. Pod Karakilisą Ormianie stracili według części źródeł około tysiąca zabitych i wziętych do niewoli.

Znaczenie

Allen i Muratow, piszący sucho i bez sentymentów, uznali Sardarabad i Bash Abaran za jedyne prawdziwe, choć skromne, sukcesy Ormian w tej wojnie, odniesione przy równych siłach. Ich zdaniem ormiański opór nie opóźnił poważnie tureckich planów na Zakaukaziu. Bardziej zaszkodziły im polityczne manewry Gruzinów, którzy 26 maja ogłosili niepodległość pod niemiecką opieką. Ormiańscy historycy i część zachodnich, jak Christopher Walker, widzą w Sardarabadzie bitwę, która uratowała naród. Gdyby Turcy zajęli Eczmiadzyn i Erywań, z ludnością ormiańską i uchodźcami na równinie Araratu mogło stać się to samo, co z Ormianami Anatolii w 1915 roku.

Walki trwały jeszcze, gdy 28 maja Ormiańska Rada Narodowa w Tyflisie przejęła władzę nad ormiańskimi ziemiami, co uznaje się za początek Demokratycznej Republiki Armenii. 4 czerwca jej delegaci podpisali w Batumi pokój z Imperium Osmańskim. Ormianie musieli oddać większość okręgu aleksandropolskiego i dużą część guberni erywańskiej. Turcy obsadzili kolej przez Sardarabad i Eczmiadzyn, ale nie weszli do Erywania. Według Hovannisiana wieści o ormiańskich zwycięstwach skłoniły ich do drobnej korekty granicy na korzyść Armenii. Państwo liczyło początkowo nieco ponad 10 tysięcy kilometrów kwadratowych, ale przetrwało do jesieni, gdy Imperium Osmańskie skapitulowało przed Ententą.

W Armenii radzieckiej, gdzie rząd dasznaków był potępiany, o bitwie długo prawie nie wspominano. Dopiero po obchodach 50. rocznicy ludobójstwa w 1965 roku władze zgodziły się upamiętnić zwycięstwo. W 1968 roku pod Armawirem odsłonięto wielki pomnik Sardarapat. Co roku 28 maja, w Dniu Republiki, prezydent Armenii składa tam hołd poległym.