Pierwsza bitwa nad Aisne

Pierwsza bitwa nad Aisne, stoczona we wrześniu 1914 roku w północnej Francji, była bezpośrednim następstwem bitwy nad Marną. Francuzi i Brytyjski Korpus Ekspedycyjny, ścigający wycofujące się armie niemieckie, natrafili nad rzeką Aisne na przeciwnika, który zatrzymał się na silnej pozycji i nie zamierzał jej oddać. Kilka dni natarć nie przyniosło przełamania. Żołnierze obu stron zaczęli kopać okopy, a na froncie zachodnim skończyła się wojna manewrowa. Bitwę uważa się powszechnie za początek wojny okopowej, która na zachodzie trwała niemal do końca wojny.

Daty bitwy

Na tej stronie przyjmujemy daty 12–15 września 1914 roku. Tak określa bitwę brytyjska chronologia wojny i brytyjska oficjalna nomenklatura bitew: od dotarcia wojsk nad rzekę 12 września, przez przeprawy 13 września i natarcia na grzbiet 14 września, po 15 września, gdy Brytyjczycy przeszli do obrony i zaczęli się okopywać. Walki nad Aisne trwały jednak dłużej. Niemcy przeprowadzali kontrataki, a Francuzi ponawiali natarcia na obu skrzydłach aż do około 28 września. Francuscy i niemieccy historycy, a za nimi większość współczesnych opracowań, podają dla całej bitwy daty 12 lub 13 – 28 września. Późniejsze starcia, w których uczestniczyli Brytyjczycy, brytyjska nomenklatura traktuje jako osobne, mniejsze akcje.

Tło: odwrót znad Marny

9 września niemiecka 1 Armia generała Alexandra von Klucka i 2 Armia generała Karla von Bülowa rozpoczęły odwrót. Między nimi otworzyła się luka szerokości kilkudziesięciu kilometrów, w którą weszli Brytyjczycy i francuska 5 Armia. W kolejnych dniach wycofywały się także armie niemieckie w centrum. Szef niemieckiego sztabu generalnego Helmuth von Moltke wyznaczył jako nową linię obrony rzekę Aisne i jej okolice.

Sprzymierzeni ścigali Niemców powoli. Wojska były wyczerpane po długim odwrocie i bitwie, brakowało świeżych odwodów, a od 10 września padały ulewne deszcze. Wycofujący się Niemcy wysadzali mosty i zostawiali za sobą silne straże tylne. Naczelny wódz armii francuskiej, generał Joseph Joffre, był przekonany, że przeciwnik jest rozbity i będzie się cofał dalej. Jego rozkazy zakładały dalszy pościg na północ.

Teren

Aisne na odcinku od Compiègne po Berry-au-Bac płynie ze wschodu na zachód. Ma około 30 metrów szerokości i jest zbyt głęboka, by ją przejść w bród. Płaskie dno doliny ma po każdej stronie rzeki mniej więcej półtora kilometra szerokości. Nad nim wznoszą się strome, zalesione zbocza wysokości około 100 metrów, poprzecinane bocznymi dolinkami, a na górze rozciąga się płaskowyż.

Na wschód od Soissons płaskowyż ten tworzy długi, wąski grzbiet między Aisne a rzeczką Ailette. Jego szczytem biegnie droga Chemin des Dames, czyli „Droga Dam”, nazwana tak od córek króla Ludwika XV, dla których w XVIII wieku ją urządzono. Z grzbietu obrońcy widzieli całą dolinę i mogli ostrzeliwać przeprawy, a sami, ukryci za krawędzią płaskowyżu i w lasach, byli trudni do dostrzeżenia. Nacierający musieli najpierw przejść rzekę, a potem wspinać się po odsłoniętych zboczach.

Siły

Na zachodnim skrzydle, od Compiègne po Soissons, nacierała francuska 6 Armia generała Michela Josepha Maunoury’ego. W centrum, między Soissons a Bourg, szedł Brytyjski Korpus Ekspedycyjny marszałka Johna Frencha, złożony z trzech korpusów: I Korpusu generała Douglasa Haiga, II Korpusu generała Horace’a Smith-Dorriena i III Korpusu generała Williama Pulteneya, a także z dywizji kawalerii. Na prawo od Brytyjczyków, aż po Reims, nacierała francuska 5 Armia generała Louisa Franchet d’Espérey, a dalej na wschód kolejne armie francuskie.

Po stronie niemieckiej linię od Oise po okolice Soissons i Vailly bronił Kluck. Na wschód od niego, pod Reims, stała armia Bülowa. Odcinek między nimi, na wschodnim krańcu grzbietu Chemin des Dames, był na początku bitwy niemal pusty, osłaniany głównie przez kawalerię. Do jego obsadzenia Niemcy przeznaczyli nową 7 Armię generała Josiasa von Heeringena, utworzoną z wojsk przerzucanych koleją z Alzacji i Lotaryngii. Jej oddziały miały jednak nadejść dopiero za kilka dni.

Przebieg walk

12 września. Wojska sprzymierzone dotarły nad Aisne na całym jej środkowym biegu. Francuska 6 Armia weszła do opuszczonego przez Niemców Soissons, ale nie zdołała przeprawić się przez rzekę na szerszym odcinku. Brytyjczycy, po całodziennym marszu w deszczu, przekroczyli rzeczkę Vesle i zajęli wzgórza na południe od Aisne. Wieczorem 11 Brygada 4 Dywizji przeszła przez uszkodzony most w Venizel. Francuska 5 Armia sforsowała Vesle i zbliżała się do Aisne i Reims.

13 września. Brytyjczycy przeprawili się przez rzekę na szerokim froncie. Przechodzili po uszkodzonych mostach, pojedynczych kładkach, łodziach i tratwach, a saperzy budowali mosty pontonowe. Oddziały 4 Dywizji przeszły pod Venizel, 5 Dywizji pod Missy, 3 Dywizji pod Vailly, a I Korpus Haiga pod Pont-Arcy, Chavonne i Bourg, gdzie ocalał akwedukt, którym kanał przecina rzekę. Most w Condé, między Missy a Vailly, pozostał w rękach niemieckich, a położone nad nim wzgórza Chivres okazały się jednym z najsilniejszych punktów niemieckiej obrony. Po prawej stronie Brytyjczyków francuski XVIII Korpus przeszedł Aisne i dotarł na wschodni kraniec grzbietu Chemin des Dames w okolicach Craonne.

Tego samego dnia Niemcy w ostatniej chwili zatkali lukę między 1 a 2 Armią. VII Korpus Rezerwowy generała Hansa von Zwehla, zwolniony po kapitulacji twierdzy Maubeuge, doszedł forsownym marszem przez Laon i zajął pozycje na grzbiecie Chemin des Dames zaledwie kilka godzin przed nadejściem Brytyjczyków. Według różnych relacji jego żołnierze pokonali w ciągu doby około 60 kilometrów. Za nimi nadciągał XV Korpus z Alzacji.

14 września. Rano I Korpus Haiga, korzystając z gęstej mgły, ruszył na grzbiet w okolicach Troyon i Vendresse. Brytyjczycy zdobyli cukrownię na płaskowyżu, a niektóre oddziały przeszły nawet przez drogę Chemin des Dames w pobliżu Cerny. Gdy mgła opadła, znaleźli się pod ogniem karabinów maszynowych i artylerii. Niemcy kontratakowali, a walki trwały przez cały dzień, w deszczu i chaosie, z oddziałami przemieszanymi na zalesionych zboczach. Według brytyjskich szacunków sam I Korpus stracił tego dnia około 3,5 tysiąca zabitych, rannych i zaginionych. Na zachód od niego dywizje II i III Korpusu utknęły na zboczach tuż nad rzeką, pod wzgórzami Chivres i Vregny. Francuska 6 Armia bez powodzenia atakowała wzgórza na północ od Soissons, a 5 Armia walczyła pod Craonne i na północ od Reims. Tego dnia przybywające oddziały 7 Armii zaczęły obsadzać odcinek między Kluckiem a Bülowem.

15 września. Sprzymierzeni ponawiali ataki, ale nigdzie nie zdołali przełamać niemieckiej obrony. Niemcy przeszli do kontrataków, zwłaszcza na odcinku francuskim w okolicach Craonne. Brytyjskie dowództwo, uznawszy, że przeciwnik nie zamierza się dalej cofać, nakazało wojskom utrzymać zajęty teren i okopać się. Ten dzień brytyjska nomenklatura uznaje za koniec bitwy.

Dalsze walki do końca września

Po 15 września walki nad Aisne nie ustały. Niemcy, wzmocnieni kolejnymi korpusami, próbowali zepchnąć Brytyjczyków i Francuzów z powrotem za rzekę, a sprzymierzeni wciąż atakowali w nadziei na przełamanie. Szczególnie ciężkie walki toczyły się na wschodnim krańcu Chemin des Dames i pod Reims, które od połowy września stało się miastem przyfrontowym i było ostrzeliwane przez niemiecką artylerię. Pod koniec miesiąca Niemcy przeprowadzili jeszcze serię silnych ataków na pozycje francuskie, ale linia frontu prawie się nie zmieniła. Kolejne francuskie próby odzyskania grzbietu jesienią 1914 roku także zawiodły.

Obie strony uczyły się nowej wojny. Brytyjczycy, wyposażeni w niewiele saperek i łopat, na początku kopali płytkie jamy strzeleckie, często narzędziami zabranymi z okolicznych gospodarstw. W ciągu kilku dni zamieniły się one w rowy głębokie nawet na około dwa metry, połączone przejściami. Niemcy szybko ściągnęli nad Aisne ciężkie haubice oblężnicze, moździerze okopowe i granaty ręczne. Brytyjska artyleria, uboga w działa ciężkie, ustępowała niemieckiej, a Londyn w pośpiechu przysłał baterie dział sześciocalowych. Lotnicy brytyjscy wypróbowali w tej bitwie kierowanie ogniem artylerii przy pomocy radiotelegrafu.

Straty

Straty w bitwie nad Aisne są trudne do ustalenia, bo walki płynnie przechodziły w działania wyścigu do morza. Według brytyjskich danych Brytyjski Korpus Ekspedycyjny stracił w całym okresie walk nad Aisne około 13,5 tysiąca zabitych, rannych i zaginionych. Pełnych danych o stratach francuskich i niemieckich brak. Szacuje się, że obie armie straciły w tych walkach dziesiątki tysięcy żołnierzy.

Znaczenie

Bitwa nad Aisne zamknęła okres, w którym na froncie zachodnim wielkie armie maszerowały i manewrowały na przestrzeni setek kilometrów. Niemcy, choć pokonani nad Marną, zatrzymali pościg i utrzymali dogodną pozycję. Sprzymierzeni przekonali się, że nawet osłabiony przeciwnik, okopany na wzgórzach i wspierany przez karabiny maszynowe i artylerię, jest niemal nie do ruszenia z frontu. Doświadczenie to miało się powtarzać przez kolejne lata.

Skoro natarcia czołowe zawiodły, obie strony próbowały obejść otwarte skrzydło przeciwnika od północy. Od drugiej połowy września Francuzi i Niemcy przerzucali kolejne korpusy na zachód i północ, walcząc w Pikardii, pod Albert i Arras. Na początku października Brytyjski Korpus Ekspedycyjny opuścił pozycje nad Aisne i przeszedł do Flandrii, bliżej swoich portów nad kanałem La Manche. Ten tak zwany wyścig do morza zakończył się w październiku na wybrzeżu Morza Północnego. Pod koniec 1914 roku od Szwajcarii po morze ciągnęła się nieprzerwana linia okopów.

Grzbiet Chemin des Dames pozostał w rękach niemieckich do 1917 roku. W kwietniu tego roku stał się celem ofensywy Nivelle’a, której klęska wywołała bunty w armii francuskiej. W maju 1918 roku Niemcy uderzyli tędy ponownie w trzeciej bitwie nad Aisne i po raz drugi w tej wojnie dotarli nad Marnę.