Bitwa pod Krakowem

Bitwa pod Krakowem, nazywana też pierwszą bitwą o Kraków, rozegrała się w drugiej połowie listopada 1914 roku na północnym i wschodnim przedpolu twierdzy Kraków. Po klęsce nad Wisłą armie austro-węgierskie cofnęły się pod samo miasto, a rosyjskie armie szły za nimi w stronę Śląska i Krakowa. 16 listopada austro-węgierska 4 Armia wyszła z twierdzy i uderzyła w bok Rosjan. Przez dziesięć dni na mroźnych polach między Krakowem, Proszowicami a Słomnikami toczyły się krwawe walki, w których po obu stronach wzięło udział kilkaset tysięcy żołnierzy. Żadna ze stron nie odniosła rozstrzygającego sukcesu. Rosjanie nie zdobyli Krakowa, a Austriacy nie odrzucili ich od twierdzy.

Nazwa i daty

Na tej stronie przyjmujemy daty 15–28 listopada 1914 roku. Datę początkową podajemy za brytyjską chronologią wojny, na której opiera się nasza oś czasu i która pod 15 listopada odnotowuje początek bitwy pod Krakowem. Właściwe austro-węgierskie natarcie ruszyło o świcie następnego dnia. Datę końcową podaje polska Wikipedia, według której większe ruchy wojsk ustały 28 listopada, gdy ostatnie oddziały 4 Armii wycofały się pod osłonę fortów. Tak samo datuje bitwę angielska Wikipedia. Inni autorzy, między innymi Henryk Łukasik, autor monografii twierdzy krakowskiej, a także niemiecka Wikipedia, kończą ją 25 listopada, gdy dowództwo austro-węgierskie przerwało natarcie. W historiografii rosyjskiej walki te są częścią operacji częstochowsko-krakowskiej, trwającej według kalendarza juliańskiego od 1 do 11 listopada, czyli od 14 do 24 listopada.

Część polskich publikacji wyróżnia jeszcze „drugą bitwę o Kraków”, stoczoną na początku grudnia na południowo-wschodnim przedpolu twierdzy, pod Wieliczką. Nowsze badania oparte na dokumentach wojskowych wskazują jednak, że były to jedynie potyczki na peryferiach bitwy pod Limanową, a opowieść o wielkiej bitwie w tym rejonie wyrosła głównie z ówczesnej prasy.

Tło

Na początku listopada 1914 roku, po nieudanej bitwie pod Warszawą i Dęblinem, armie państw centralnych cofały się na zachód. Austro-węgierska 1 Armia generała Victora Dankla zajęła pozycje na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, na północny zachód od Krakowa, a 4 Armia arcyksięcia Józefa Ferdynanda cofnęła się na przedpola twierdzy. Niemiecka 9 Armia odeszła koleją na północ, w rejon Torunia, skąd 11 listopada zaatakowała Rosjan, rozpoczynając bitwę pod Łodzią. Na Śląsku, między Austriakami a Niemcami, pozostał korpus landwehry generała Remusa von Woyrscha.

Za nimi szły rosyjskie armie Frontu Południowo-Zachodniego generała Nikołaja Iwanowa. Na północ od Wisły, w stronę Śląska i Krakowa, nacierały 4 Armia generała Aleksieja Ewerta i 9 Armia generała Płatona Leczyckiego. Około 14 listopada ta ostatnia doszła do linii Wolbrom – Skała – Słomniki – Proszowice. Na południe od Wisły, od Tarnowa, szła na zachód 3 Armia generała Radko Dimitriewa, a dalej na wschód 8 Armia Brusiłowa parła w stronę Karpat. Za frontem Rosjanie po raz drugi zamknęli pierścień wokół Przemyśla.

Leczycki nie zamierzał szturmować Krakowa. Twierdza miała podwójny pierścień fortów. Rosjanom brakowało amunicji i ciężkich dział, a doświadczenie spod Przemyśla pokazało, ile kosztują szturmy na forty bez takiego wsparcia. Dwa korpusy 9 Armii miały jedynie zablokować twierdzę od północy i północnego wschodu i osłaniać lewe skrzydło wojsk idących na Śląsk.

Twierdza i miasto

Kraków od tygodni przygotowywał się do oblężenia. Komendant twierdzy, generał Karl Kuk, już we wrześniu nakazał wyjazd przyjezdnym, a mieszkańcom, którzy chcieli zostać, zgromadzenie zapasów żywności na trzy miesiące. Na początku listopada wobec zbliżania się Rosjan ogłoszono przymusową ewakuację. Z miasta wyjechała mniej więcej jedna trzecia mieszkańców. Na przedpolu twierdzy palono wsie, by nieprzyjaciel nie znalazł w nich schronienia, i budowano kolejne okopy i umocnienia polowe. Pierwszy patrol kozacki pojawił się na skraju twierdzy już 9 listopada. W połowie listopada rosyjskie czołówki zajęły wzgórza pod Kocmyrzowem, skąd artyleria polowa ostrzeliwała forty w rejonie Krzesławic, nie czyniąc im jednak większych szkód. 17 listopada dowództwo nakazało zamknąć rogatki miejskie i zakazało wstępu do Krakowa.

W tych samych dniach do miasta dotarła część Legionów Polskich. Po odwrocie znad Wisły 1 Pułk Legionów znalazł się w rejonie Wolbromia. Józef Piłsudski z trzema batalionami przeszedł nocami między cofającymi się Austriakami a nadciągającymi Rosjanami, przez Ulinę Małą, i około 11 listopada dotarł do Krakowa. Dwa pozostałe bataliony zostały na północ od miasta.

Przebieg

16–19 listopada. Szef sztabu generalnego Franz Conrad von Hötzendorf postanowił wykorzystać to, że Rosjanie podeszli pod twierdzę, i uderzyć w lewe skrzydło 9 Armii. O świcie 16 listopada 4 Armia wyszła z Krakowa gościńcami warszawskim i proszowickim. Wzmocniono ją 18 batalionami z załogi twierdzy, a natarcie wspierało ponad sto dział fortecznych. Równocześnie na północy walczyły 1 Armia Dankla i wojska Woyrscha. Tyrolski XIV Korpus generała Josefa Rotha wyparł Rosjan za rzekę Dłubnię, przekroczył granicę Królestwa Polskiego i do 19 listopada zepchnął przeciwnika w stronę doliny Szreniawy. Najcięższe walki toczyły się pod Iwanowicami, a także pod Igołomią, Czulicami, Karniowem i Kocmyrzowem.

17–18 listopada, na zachodnim skraju pola bitwy, pod Krzywopłotami koło Bydlina, dwa bataliony legionowe pod dowództwem majora Mieczysława Rysia-Trojanowskiego przez dwa dni odpierały rosyjskie ataki. Poległo 46 legionistów, a 131 zostało rannych lub dostało się do niewoli. Bitwa pod Krzywopłotami przeszła do legendy Legionów jako „legionowe Termopile”.

20–25 listopada. Postępy Austriaków okazały się dużo mniejsze, niż zakładano. 20 listopada kilka batalionów przeprawiło się przez Wisłę pod Sierosławicami i wylądowało na lewym brzegu pod Nowym Brzeskiem, ale i to nie przyniosło przełomu. Na pomoc zagrożonemu skrzydłu 9 Armii Rosjanie przerzucili przez Wisłę korpusy z 3 Armii Dimitriewa. Te stosunkowo świeże oddziały przeszły do natarcia i zaczęły spychać Austriaków z powrotem w stronę Krakowa. Tymczasem przez miasto prowadzono kolumny rosyjskich jeńców, a do twierdzy dowieziono zdobyte działa. 25 listopada, wobec przewagi Rosjan i niepowodzenia Niemców pod Łodzią, austro-węgierskie dowództwo przerwało natarcie.

26–28 listopada. Oddziały 4 Armii cofały się pod osłonę fortów. 28 listopada ostatnie z nich weszły w obręb twierdzy, a rosyjska 3 Armia przejęła front na wschód od Dłubni. Rosjanie utrzymali pozycje blokujące Kraków od północy i wschodu.

Straty

Według Henryka Łukasika, autora monografii twierdzy, po obu stronach walczyło około 40 dywizji, blisko 400 tysięcy żołnierzy. Polska Wikipedia, opierająca się na nowszej monografii Adama Zakrzewskiego, mówi o blisko 300 tysiącach. Austriacy wzięli według Łukasika około 17 tysięcy jeńców, a według innych źródeł nawet 28 tysięcy. Sami stracili ponad 30 tysięcy zabitych i rannych. Wiarygodnych danych o stratach rosyjskich brak.

Ocena

Historycy różnie oceniają wynik bitwy. Starsze polskie opracowania, w tym prace Łukasika, widzą w niej austro-węgierski sukces obronny: Austriacy mieli odrzucić główne rosyjskie uderzenie na Kraków i ocalić twierdzę. Nowsze badania, na których opiera się polska Wikipedia, mówią raczej o taktycznym zwycięstwie Rosjan. Wskazują, że Rosjanie wcale nie zamierzali szturmować twierdzy, a austro-węgierskie natarcie nie osiągnęło celu, czyli rozbicia lewego skrzydła 9 Armii i odrzucenia jej od Krakowa. Niemiecka Wikipedia nazywa ją bitwą przerwaną i nierozstrzygniętą. Pewne jest, że Kraków pozostał w rękach austriackich, a rosyjski marsz na Śląsk od południa został na razie zatrzymany.

Po bitwie

Pod koniec listopada rosyjska 3 Armia podeszła pod Kraków od południowego wschodu. Około 30 listopada Rosjanie zajęli Wieliczkę, a także Dobczyce. Ich patrole docierały pod Bieżanów, na przedpole fortów. Dalej na południu Rosjanie zajęli Bochnię i Nowy Sącz. Groziło to obejściem twierdzy od południa.

Conrad postanowił uprzedzić to uderzenie. Liczył na to, że rosyjskie linie zaopatrzenia są nadmiernie rozciągnięte, a żołnierze wyczerpani po ciężkich stratach. W dniach 28–30 listopada koleją z Krakowa do Jordanowa, Mszany Dolnej i Chabówki przewieziono dwa korpusy 4 Armii, zwolnione z walk na północ od miasta. Wsparte przez niemiecką 47 Rezerwową Dywizję Piechoty, miały uderzyć z południa w bok i na tyły 3 Armii Dimitriewa. W twierdzy zostawiono tylko niezbędną załogę. Na początku grudnia rozpoczęła się bitwa pod Limanową, w której miały się rozstrzygnąć losy Krakowa i zachodniej Galicji.