Początek bitwy pod Krakowem

Brytyjska chronologia wojny podaje 15 listopada 1914 roku jako dzień rozpoczęcia bitwy pod Krakowem. Rosyjskie armie stały wtedy już na przedpolach twierdzy Kraków, a austro-węgierskie dowództwo kończyło przygotowania do kontrataku. Samo natarcie ruszyło o świcie następnego dnia, dlatego większość opracowań, w tym polska Wikipedia, datuje początek bitwy na 16 listopada.

Rosjanie pod Krakowem

Po nieudanej ofensywie nad Wisłą armie austro-węgierskie cofnęły się na początku listopada aż pod Kraków. Za nimi szły rosyjskie 4 i 9 Armia, nacierające na północ od Wisły w stronę Śląska, oraz 3 Armia generała Radko Dimitriewa, która od Tarnowa posuwała się na zachód po południowej stronie rzeki. 9 listopada przed fortami pojawił się pierwszy patrol kozacki. Około 14 listopada 9 Armia generała Płatona Leczyckiego doszła do linii Wolbrom – Skała – Słomniki – Proszowice, w odległości od kilkunastu do kilkudziesięciu kilometrów od miasta.

Kraków szykował się do oblężenia. Na początku listopada komendant twierdzy, generał Karl Kuk, zarządził przymusową ewakuację mieszkańców, którzy nie mieli zapasów żywności na trzy miesiące. Miasto opuściła mniej więcej jedna trzecia ludności. 17 listopada zamknięto rogatki, a do Krakowa nie wolno było wjeżdżać nawet na krótki pobyt.

Uderzenie z twierdzy

Szef sztabu generalnego Franz Conrad von Hötzendorf postanowił nie czekać na oblężenie. Plan zakładał, że 4 Armia arcyksięcia Józefa Ferdynanda, wzmocniona batalionami z załogi twierdzy i wspierana ogniem dział fortecznych, wyjdzie z Krakowa na północny wschód i uderzy w lewe skrzydło 9 Armii. Na północy miała równocześnie nacierać 1 Armia generała Victora Dankla. Austriacy liczyli, że pomoże im niemiecka ofensywa na północy, gdzie od kilku dni trwała bitwa pod Łodzią.

O świcie 16 listopada wojska 4 Armii wyszły z twierdzy gościńcami warszawskim i proszowickim. Mieszkańcy Krakowa po raz pierwszy usłyszeli huk dział. W kolejnych dniach walki rozgorzały na całym przedpolu, od Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej po Wisłę. 17–18 listopada pod Krzywopłotami koło Bydlina dwa bataliony Legionów Polskich przez dwa dni powstrzymywały rosyjskie ataki, tracąc 46 poległych i 131 rannych i wziętych do niewoli.

Bitwa trwała do końca listopada. Austriacy odrzucili Rosjan za rzekę Dłubnię, w stronę doliny Szreniawy, ale nie zdołali rozbić ich skrzydła. Gdy Rosjanie przerzucili przez Wisłę posiłki z 3 Armii, natarcie się załamało, a 4 Armia wróciła pod osłonę fortów.