Bitwa o Mount Sorrel

Bitwa o Mount Sorrel była największym starciem na brytyjskim odcinku frontu zachodniego w miesiącach poprzedzających bitwę nad Sommą. Rozegrała się na wschodnim skraju łuku frontu wokół Ypres, tam gdzie Kanadyjczycy trzymali ostatni kawałek grzbietu, z którego widać było niemieckie tyły. 2 czerwca 1916 roku, po kilku godzinach niszczącego ostrzału, wirtemberski XIII Korpus zdobył pagórek Mount Sorrel i sąsiednie Wzgórza 61 i 62, zabił dowódcę 3 Dywizji Kanadyjskiej i wdarł się na kilkaset metrów w głąb kanadyjskich pozycji. Pośpieszny kontratak następnego ranka się nie udał. Dopiero 13 czerwca, po starannie przygotowanym ostrzale z ponad dwustu dział, kanadyjska piechota w nocnym natarciu odzyskała prawie całą utraconą linię. Była to pierwsza bitwa wygrana przez Korpus Kanadyjski i pierwsza próba metody, którą jego dowódca, generał porucznik Julian Byng, miał później rozwinąć pod Vimy.

Nazwa i daty

Nazwa pochodzi od niewielkiego, płaskiego pagórka z zabudowaniami gospodarskimi na grzbiecie pod Ypres, który Brytyjczycy nazywali Mount Sorrel. Brytyjska komisja do spraw nazw bitew uznała to starcie za „bitwę” (w odróżnieniu od mniejszych „akcji” tej wiosny, jak walki o kratery pod St. Eloi), a brytyjska historia oficjalna (Edmonds, Military Operations France and Belgium 1916) opisuje je jako walki „Mount Sorrel i Hooge, 2–13 czerwca 1916”.

Przyjmujemy daty 2–13 czerwca 1916 roku, za historiami oficjalnymi i brytyjską chronologią wojny: od niemieckiego natarcia po kanadyjskie odbicie wzgórz. Ostatnie, nieudane niemieckie kontrataki przyszły rankiem 14 czerwca i dlatego kanadyjska historia oficjalna (Nicholson) liczy straty do 14 czerwca włącznie.

Tło

Od drugiej bitwy pod Ypres wiosną 1915 roku Niemcy panowali niemal nad całym grzbietem otaczającym miasto od wschodu i z jego zboczy zaglądali w brytyjskie okopy i tyły. Wyjątkiem był odcinek długi na około kilometr między Wzgórzem 60 koło Zillebeke a lasem Sanctuary Wood. Linia frontu wspinała się tam na grzbiet, przechodziła przez Mount Sorrel i dochodziła do dwóch nieco wyższych wierzchołków, które Kanadyjczycy nazywali Wzgórzami 61 i 62. Drugi z nich, wysoki na 62 metry, nazywano Tor Top. Od niego na zachód, w stronę Ypres, biegł szeroki, w większości polny grzbiet Observatory Ridge, między lasami Armagh Wood i Sanctuary Wood. Kto go zdobył, patrzył na tyły brytyjskich pozycji. Do bram Ypres były stąd niewiele ponad trzy kilometry.

Ten odcinek trzymał od 4 kwietnia 1916 roku Korpus Kanadyjski, wchodzący w skład 2 Armii generała Herberta Plumera. Wiosną jego 2 Dywizja przegrała kosztowne walki o kratery pod St. Eloi, a spór o odpowiedzialność za tę porażkę doprowadził do odwołania dowódcy korpusu, generała Edwina Aldersona. 28 maja zastąpił go Byng, kawalerzysta, który dowodził wcześniej korpusem na Gallipoli. Na grzbiecie stała 3 Dywizja Kanadyjska generała majora Malcolma Mercera, z 8 Brygadą, złożoną z czterech batalionów spieszonych Kanadyjskich Strzelców Konnych (Canadian Mounted Rifles), i 7 Brygadą, w której służył m.in. batalion Princess Patricia’s Canadian Light Infantry. Na prawo od niej stała 1 Dywizja Kanadyjska generała majora Arthura Curriego.

Naprzeciw leżały 26 i 27 Dywizja Piechoty wirtemberskiego XIII Korpusu generała Theodora von Wattera, z 4 Armii księcia Albrechta Wirtemberskiego. 20 maja Watter wydał rozkaz, by „wydrzeć nieprzyjacielowi jego ostatnie panujące punkty obserwacyjne”. Według niemieckich relacji, przytoczonych przez Edmondsa, natarcie miało też związać pod Ypres jak najwięcej wojsk brytyjskich i zmniejszyć siły przeznaczone na spodziewaną ofensywę. Przygotowania trwały sześć tygodni. Nie sprowadzono nowej piechoty, tylko wypożyczono od sąsiednich korpusów dużo ciężkiej artylerii i moździerzy okopowych. Żołnierzom mówiono, że wkrótce pojadą na inny front. Na tyłach, przy drodze do Menin, przećwiczono szturm na makiecie kanadyjskich okopów. Kanadyjskie patrole i lotnicy widzieli niemieckie sapy wysuwane ku Tor Top i świeży okop, wykopany niespełna 150 metrów od kanadyjskich linii, ale złe warunki do lotów i brak ruchów wojsk sprawiły, że nikt nie spodziewał się ataku tak szybko.

Przebieg

2 czerwca. Rano generał Mercer i dowódca 8 Brygady, generał brygady Victor Williams, poszli na pierwszą linię obejrzeć pozycje pod Tor Top. Wkrótce po 8.30 niemiecki ogień gwałtownie się wzmógł, a od 9.00 spadł z całą siłą na odcinek od Sanctuary Wood po Mount Sorrel. Był to najsilniejszy ostrzał, jaki brytyjscy żołnierze dotąd przeżyli. Najbardziej ucierpiał 4 Batalion Kanadyjskich Strzelców Konnych pod Armagh Wood, który na pozycję wszedł zaledwie dzień wcześniej. Okopy zostały zrównane z ziemią, a ludzie, którzy schronili się w wykopanej przez kanadyjskich saperów sztolni na tylnym stoku Mount Sorrel, zostali w niej zasypani i później wzięci do niewoli. Z około 700 żołnierzy batalionu bez szwanku wyszło 76. Williams, ranny, trafił do niewoli. Mercer, ogłuszony wybuchem, z nogą strzaskaną kulą, zginął od odłamków w nocy z 2 na 3 czerwca. Był najwyższym rangą oficerem kanadyjskim, który poległ w tej wojnie.

O 13.07 Niemcy odpalili miny tuż przed kanadyjskimi okopami na Mount Sorrel i w pełnym słońcu ruszyli do szturmu: bataliony 121 i 125 Pułku z 26 Dywizji na Tor Top i Observatory Ridge, 120 Pułk z 27 Dywizji na Mount Sorrel. Garstki ocalałych z 1 i 4 Batalionu Strzelców Konnych broniły się granatami i bagnetami, a Niemcy użyli miotaczy ognia. Napastnicy zajęli cały pierwszy pas od Mount Sorrel po Tor Top, większość Armagh Wood i trzy punkty oporu na Observatory Ridge, gdzie zdobyli dwa działa 5 Baterii kanadyjskiej artylerii polowej, broniące się do ostatniego człowieka. Na północy, w Sanctuary Wood, kompanie Princess Patricia’s przez wiele godzin powstrzymywały niemieckie skrzydło. Batalion stracił ponad 400 ludzi, w tym dowódcę, podpułkownika Herberta Bullera. Ogień ich karabinów maszynowych, a z południa 5 Batalionu, i opór 5 Batalionu Strzelców Konnych pod Maple Copse sprawiły, że Niemcy, zgodnie z rozkazem o ograniczonym celu, zatrzymali się i okopali około 550–650 metrów za dawną linią frontu.

3 czerwca. Byng rozkazał odzyskać utraconą ziemię jeszcze tej nocy. Natarcie dwóch brygad 1 Dywizji i oddziałów 3 Dywizji zaplanowano na 2.00, ale bataliony nie zdążyły dojść na pozycje pod ostrzałem, a 3 Brygada przyszła spod Poperinge dopiero po 1.45. Atak ruszył o 7.10, w pełnym świetle dnia, po otwartym terenie. Sygnałem miało być sześć zielonych rakiet wystrzelonych naraz. Część okazała się wadliwa, trzeba było odpalić czternaście, a te poleciały jedna po drugiej, więc bataliony ruszały w różnym czasie. Niemcy mogli kolejno skupiać ogień na każdym z nich. Nieliczne grupy wdarły się do niemieckich okopów, ale zostały wybite lub wzięte do niewoli i do 13.00 ocalali wrócili na pozycje wyjściowe. Kontratak zamknął jednak groźną lukę między Square Wood a Maple Copse i pozwolił zbudować nową, ciągłą linię aż do Hooge.

4–12 czerwca. Douglas Haig zgodził się z Plumerem, że pozycję tak blisko Ypres trzeba odzyskać, ale nie chciał odciągać wojsk z przygotowań nad Sommą, podobnie jak po niemieckim ataku na grzbiet Vimy w maju. Dał więc ciężką artylerię i jedną brygadę piechoty w odwodzie i zalecił, by następny atak przeprowadzić małą liczbą piechoty przy wsparciu wielu dział. Dowódca artylerii korpusu, generał brygady Henry Burstall, zebrał według kanadyjskiej historii oficjalnej 218 dział, od osiemnastofuntówek po dwie dwunastocalowe haubice. Deszcz i brak zdjęć lotniczych kilka razy kazały przesuwać termin natarcia, wyznaczony najpierw na 6 czerwca. Tego dnia o 15.00 Niemcy odpalili cztery wielkie miny pod kanadyjskimi okopami na wschodnim skraju ruin Hooge, przy drodze do Menin, i zajęli pierwszą linię 28 Batalionu. Byng uznał, że odbijanie tych zawsze kosztownych okopów odciągnie siły od głównego zadania, i kazał zrobić z linii odwodowej nową pierwszą linię. Haig to zatwierdził. Między 9 a 12 czerwca kanadyjska artyleria cztery razy prowadziła krótkie, gwałtowne ostrzały, by Niemcy przestali je brać za zapowiedź szturmu. 12 czerwca przez dziesięć godzin ostrzeliwała wszystkie niemieckie pozycje od Wzgórza 60 po Sanctuary Wood.

13 czerwca. O 1.30 w nocy, w ulewnym deszczu i pod osłoną zasłony dymnej, uderzyły dwie zbiorcze brygady 1 Dywizji, utworzone z najmniej wykrwawionych batalionów: generała brygady Louisa Lipsetta na Mount Sorrel i generała brygady George’a Tuxforda na Tor Top, a na lewym skrzydle 58 Batalion z 9 Brygady. Ogień był tak celny, że czołowe fale mogły czekać w ziemi niczyjej wewnątrz niemieckiej zapory ogniowej. Oszołomieni ostrzałem Wirtemberczycy w większości nie stawiali oporu. Między 2.00 a 2.30 wszystkie trzy natarcia doszły do celów: 3 Batalion odzyskał Mount Sorrel, 16 Batalion północną część Armagh Wood, 13 Batalion Observatory Ridge i Tor Top, a 58 Batalion dużą część starej linii w Sanctuary Wood. Do niewoli trafiło pięciu niemieckich oficerów i 186 żołnierzy. Brytyjska historia oficjalna nazwała to pierwsze starannie zaplanowane natarcie Kanadyjczyków większymi siłami „bezwarunkowym sukcesem”. W błocie i lejach pełnych wody nie dało się odnaleźć dawnej linii i na Mount Sorrel nową pozycję wykopano kilkadziesiąt metrów przed nią. Dwa niemieckie kontrataki rankiem 14 czerwca rozbiła artyleria, a potem walki ucichły.

Straty

Według brytyjskiej historii oficjalnej Korpus Kanadyjski stracił od 2 do 14 czerwca ponad 8,4 tysiąca zabitych, rannych i zaginionych (kanadyjska historia oficjalna pisze o około 8 tysiącach). Sama 8 Brygada straciła prawie 1900 ludzi. Straty niemieckie na tym odcinku wynosiły według danych przekazanych przez Reichsarchiv 5765 ludzi. Edmonds zauważa, że przy różnych sposobach liczenia rannych straty obu stron były zapewne zbliżone.

Znaczenie

Wirtemberczykom udało się zakłócić brytyjskie przygotowania tylko w niewielkim stopniu: Haig wysłał pod Ypres tylko ciężką artylerię i dwie brygady, piechoty i spieszonej kawalerii, a już trzy tygodnie później ruszyła ofensywa nad Sommą. Na koniec Niemcy zatrzymali jedynie okopy pod Hooge, a stracili tysiące ludzi. Według niemieckich relacji nie mogli utrzymać zdobyczy, bo przeciwnik panował w powietrzu i miał więcej amunicji, a wypożyczoną ciężką artylerię trzeba było szybko oddać.

Dla Kanadyjczyków bitwa była zarazem klęską pierwszego dnia i pierwszym wyraźnym zwycięstwem. Pośpieszny kontratak 3 czerwca powtórzył błędy z drugiej bitwy pod Ypres, natomiast natarcie 13 czerwca pokazało, co daje ograniczony cel, cierpliwe przygotowanie i potężna, dokładnie kierowana artyleria. Tę lekcję Byng i Currie wykorzystali w kwietniu 1917 roku pod Vimy. Następcą Mercera w 3 Dywizji został Lipsett. Udział Kanadyjczyków w bitwie upamiętnia pomnik na Wzgórzu 62, przy Sanctuary Wood.