Odbicie Lwowa

Odbicie Lwowa było ukoronowaniem wielkiej ofensywy, którą państwa centralne rozpoczęły na początku maja 1915 roku przełamaniem frontu pod Gorlicami. Po odzyskaniu Przemyśla i przełamaniu kolejnej rosyjskiej linii pod Mościskami i Lubaczowem armie grupy generała Augusta von Mackensena stanęły przed ostatnią dużą pozycją, która osłaniała Lwów. Biegła ona wzdłuż rzeki Wereszycy i jej stawów, przez Gródek, a dalej na północ przez wzgórza pod Magierowem w stronę Rawy Ruskiej. W ciągu kilku dni niemiecka 11 Armia przebiła się pod Magierowem, a austro-węgierska 2 Armia sforsowała Wereszycę. 22 czerwca 1915 roku Rosjanie opuścili stolicę Galicji, którą zajmowali od września 1914 roku.

Nazwa i daty

Na tej stronie przyjmujemy daty 17–22 czerwca 1915 roku, za brytyjską chronologią wojny, na której opiera się nasza oś czasu. Notuje ona pod tymi dniami trzecią bitwę o Lwów (Lemberg). Pierwszą były w tej numeracji walki nad Złotą i Gniłą Lipą w sierpniu 1914 roku, po których Rosjanie zajęli Lwów, a drugą bitwa pod Gródkiem i Rawą Ruską we wrześniu 1914 roku. Polskiemu czytelnikowi te walki są znane przede wszystkim jako odzyskanie albo odbicie Lwowa.

Austriacka historia oficjalna dzieli je na dwie części. „Bitwę pod Gródkiem i Magierowem” zaczyna 16 czerwca, gdy po przegranej pod Mościskami Rosjanie wycofali się na linię Wereszycy, a kończy w nocy z 19 na 20 czerwca, gdy ta linia padła. Osobno opisuje „zdobycie Lwowa” 20–22 czerwca. Data 17 czerwca odpowiada dniowi, w którym wojska państw centralnych natknęły się na główną rosyjską pozycję i zaczęły o nią walczyć. Co do końca bitwy źródła są zgodne: 22 czerwca 1915 roku wojska austro-węgierskie weszły do Lwowa. W rosyjskich dokumentach, pisanych według kalendarza juliańskiego, jest to 9 czerwca.

Pole bitwy było w dużej mierze to samo co dziewięć miesięcy wcześniej. Nad Wereszycą, pod Gródkiem i na wzgórzu pod wsią Stradcz Austriacy we wrześniu 1914 roku bezskutecznie próbowali odbić Lwów. Teraz atakowali te same pozycje z tej samej strony, ale tym razem z niemieckim wsparciem i przeciw wykrwawionemu przeciwnikowi.

Tło

Na początku czerwca 1915 roku wojska Mackensena, wzmocnione nowymi niemieckimi dywizjami, przygotowywały uderzenie w kierunku Lwowa. Mackensen dowodził już nie tylko swoją 11 Armią, ale całą grupą armii, w skład której weszły także austro-węgierska 2 Armia generała Eduarda von Böhm-Ermollego i 4 Armia arcyksięcia Józefa Ferdynanda. 12–15 czerwca grupa ta przełamała front pod Mościskami i Lubaczowem. Według Encyclopaedii Britanniki z 1922 roku Rosjanie od początku wiosennej kampanii w Galicji stracili w samej niewoli około 391 tysięcy żołnierzy i ponad 300 dział.

Dowódca rosyjskiej 8 Armii, generał Aleksiej Brusiłow, nie miał czym prowadzić bitwy w polu. Według austriackiej historii oficjalnej wiele jego dywizji liczyło już tylko 2–3 tysiące bagnetów, a niektóre pułki stopniały do siły batalionu czy nawet kompanii. Dowódca frontu południowo-zachodniego, generał Nikołaj Iwanow, nakazał mu zatrzymać przeciwnika na drogach do Rawy Ruskiej i do Lwowa. Brusiłow cofnął więc swoje korpusy na przygotowywaną od miesięcy pozycję. Na południu opierała się ona o Dniestr i biegła wzdłuż Wereszycy, przez Komarno, Gródek i ciąg stawów aż po Janów. Dalej na północ jej przedłużeniem były silnie umocnione wzgórza między Magierowem a Rawą Ruską, bronione przez prawe skrzydło Brusiłowa. Na północ od nich, nad Tanwią, stała rosyjska 3 Armia generała Leonida Lesza.

Plan

Mackensen chciał, by jego zmęczone wojska nie dały Rosjanom czasu na obsadzenie nowej linii. Główne uderzenie miała wykonać niemiecka 11 Armia: przełamać front na zachód od Magierowa na szerokości około 20 kilometrów, odrzucić Rosjan na północny wschód za szosę ze Lwowa do Rawy Ruskiej i w ten sposób rozciąć ich ugrupowanie na północ od Lwowa. W centrum 11 Armii nacierały niemiecki Korpus Gwardii i austro-węgierski VI Korpus generała Arthura Arza von Straussenburga, na prawo od nich niemiecki XLI Korpus Rezerwowy, na lewo XXII Korpus Rezerwowy. Lewe skrzydło osłaniała grupa generała Otto von Emmicha, ustawiona frontem na północ.

Austro-węgierska 2 Armia miała sforsować Wereszycę od Dniestru po Janów, zdobyć Lwów i spychać pobitego przeciwnika na wschód. Nacierały w niej, od południa, V, XVIII, XIX i IV Korpus, a na lewym skrzydle niemiecki Korpus Beskidzki generała Georga von der Marwitza. 4 Armia, ustawiona nad Sanem i Tanwią, osłaniała całe uderzenie od północy.

Przebieg

Pościg, 16 czerwca. Rano okazało się, że Rosjanie opuścili okopy pod Mościskami. Wojska państw centralnych ruszyły w pościg. Lotnicy meldowali, że drogi na wschód zapchane są kolumnami wojsk i taborów, a za nimi płoną wsie i folwarki. W nocy pułk piechoty nr 102 z Benešova, należący do austro-węgierskiej 9 Dywizji Piechoty, wdarł się do zachodniej części Gródka. Niemiecki Korpus Gwardii zdobył po walce Niemirów, a na północnym skrzydle Niemcy po zaciętym boju z syberyjskimi oddziałami zajęli Lubaczów.

Pod rosyjską pozycją, 17 czerwca. Tego dnia obie armie natknęły się na główną linię obrony. W Gródku przez cały dzień toczyły się walki uliczne i dopiero wieczorem 9 Dywizja Piechoty, wspólnie z oddziałami 1 Brygady Landsturmu, wdarła się także do wschodniej części miasteczka. Na południu, przy ujściu Wereszycy i pod Komarnem, Austriacy z trudem podchodzili do rzeki. Na północ od kolei do Lwowa XIX Korpus starł się z Rosjanami pod Wielkopolem, a IV Korpus i Korpus Beskidzki doszły do pozycji pod Janowem. Także 11 Armia, posuwająca się przez lesiste i pozbawione dróg wzgórza, około 13 trafiła na silnie obsadzone okopy na wzgórzach koło Horodyska i dalej na północ. Tego samego dnia w Chełmie dowództwa rosyjskie naradzały się nad dalszym prowadzeniem wojny. Według austriackiej historii oficjalnej na froncie brakowało ponad pół miliona karabinów i ponad połowy przewidzianej amunicji. Uznano, że armia musi przejść do obrony, i wzięto pod uwagę oddanie Lwowa.

Przygotowania, 18 czerwca. Mackensen uznał, że rosyjskiej pozycji nie da się zdobyć z marszu, i dał wojskom jeden dzień na przygotowanie planowego natarcia. Piechota zbliżała się do rosyjskich okopów, a z tyłu podciągano ciężką artylerię, która z trudem brnęła po piaszczystych drogach. W Gródku i przy przesmyku między stawami pod Kiernicą walki trwały dalej. Na południowym skrzydle austro-węgierski V Korpus przeszedł Wereszycę poniżej Lubienia Wielkiego i wieczorem trzymał cały odcinek jej wschodniego brzegu.

Przełamanie pod Magierowem, 19 czerwca. Rano, przy bezchmurnym niebie, artyleria przez dwie godziny ostrzeliwała rosyjskie pozycje, a o 7 piechota 11 Armii ruszyła do natarcia. Najciężej broniony był odcinek naprzeciw VI Korpusu i Gwardii, z dominującym nad okolicą wzgórzem i wsią Horodysko, zamienionymi przez Rosjan w polową fortecę. Pierwszy szturm austro-węgierskiej 12 Dywizji Piechoty utknął 150 kroków przed rosyjskim przedpiersiem i trzeba było ponowić ostrzał. Około 11 ze wschodniego skraju wsi Wiszenka ruszył do szturmu pułk piechoty nr 63, walczący obok węgierskiej 39 Dywizji Honwedu, a za nim cały korpus i prawe skrzydło Gwardii. Wczesnym popołudniem rosyjski XXVIII Korpus oddał pozycję, pozostawiając 2500 jeńców. Gwardia przebiła się jeszcze dalej i jej straże przednie doszły pod Dobrosinem do szosy z Żółkwi do Rawy Ruskiej.

Austro-węgierska 2 Armia przez cały dzień toczyła ciężkie walki nad Wereszycą. XVIII Korpus po ponad dwóch dniach walk opanował wreszcie cały Gródek, ale tuż za miastem drogę zagrodziły mu kolejne rosyjskie pułki. Wieczorem pięć dywizji XIX i IV Korpusu ruszyło do generalnego szturmu na rosyjskie okopy między Kamienobrodem a Janowem, a walka trwała do późnej nocy. Około 3 nad ranem 20 czerwca oba korpusy zdobyły główną rosyjską pozycję, a o 4 wiedeńska 43 Dywizja Strzelców opanowała wzgórze pod Stradczem, o które walczono też w 1914 roku. Linia Wereszycy padła. O świcie przetrzebione rosyjskie pułki cofały się w stronę Lwowa.

Odwrót pod Lwów, 20–21 czerwca. 20 czerwca rano naczelny wódz armii rosyjskiej, wielki książę Mikołaj Mikołajewicz, nakazał wywieźć ze Lwowa cały zbędny sprzęt wojskowy i przygotować odwrót armii galicyjskich na północ i wschód. Brusiłow cofnął swoje korpusy na pas umocnień polowych otaczających miasto od zachodu i północnego zachodu, między Sokolnikami, Zimną Wodą, Rzęsną Polską i Brzuchowicami. Na północ od miasta rosyjskie pozycje biegły przez Zarudce do Żółkwi, a dalej wzdłuż kolei do Rawy Ruskiej. Austro-węgierska 2 Armia szła za cofającym się przeciwnikiem krok w krok i wieczorem stała już na przedpolu lwowskich szańców. Straże przednie niemieckiego XXII Korpusu Rezerwowego zajęły Rawę Ruską.

Mackensen nie chciał jednak prowadzić 11 Armii na sam Lwów. Już 19 czerwca zapowiedział, że jego wojska nie przekroczą szosy Lwów – Rawa Ruska, tylko przygotują się do skrętu na północ, między Bug a Wisłę. Szefowie sztabów generalnych, Erich von Falkenhayn i Franz Conrad von Hötzendorf, uzgodnili 20 czerwca, że o tym manewrze zdecydują dopiero po zdobyciu miasta. Zdobycie Lwowa przypadło więc w udziale armii Böhm-Ermollego, a Niemcy mieli tylko zagrozić mu od północy, przez Żółkiew i Kulików. 21 czerwca rosyjskie VIII i XVII Korpus broniły się tam z wielkim uporem, a pod Lwowem ciężka artyleria zaczęła wstrzeliwać się w rosyjskie szańce. Na 22 czerwca o 4 rano wyznaczono ostrzał, po którym miał nastąpić szturm.

Zdobycie Lwowa, 22 czerwca. W nocy z 21 na 22 czerwca Rosjanie opuścili wzgórza na zachód od Żółkwi, a o świcie Korpus Beskidzki zdobył szturmem ich pozycje pod Kulikowem. Równocześnie ruszyły na Lwów korpusy austro-węgierskie. O 5 rano wiedeńskie pułki strzelców nr 1 i 24, kosztem ciężkich strat, zdobyły szaniec pod Rzęsną Polską. O 9 wiedeńska 43 Dywizja Strzelców wzięła Brzuchowice, o 10.30 niemieccy żołnierze z Czech z 29 Dywizji Piechoty zdobyli szaniec pod Skniłowem na południowy zachód od miasta, a wkrótce potem koszycki pułk piechoty nr 34 wdarł się na umocnienia Łysej Góry. Pierścień umocnień od północnego zachodu do południowego zachodu od miasta został przełamany. Brusiłow, któremu utrata Żółkwi i Kulikowa groziła okrążeniem od północy, już wcześniej nakazał opuścić miasto. Według austriackiej historii oficjalnej krótko po południu do Lwowa wjechały od zachodu pierwsze patrole kawalerii austro-węgierskiej, a w tym samym czasie ostatni Rosjanie wychodzili z niego na wschód. Około 16 do miasta przyjechał generał Böhm-Ermolli ze swoim sztabem. Mieszkańcy, którzy przez prawie dziesięć miesięcy żyli pod rosyjską władzą, witali go z radością.

Tego samego dnia Rosjanie przerwali walkę także na południe od Lwowa, gdzie rano jeszcze zacięcie bronili się na wzgórzach na wschód od Szczerca i pod Sokolnikami. Na południe od Dniestru niemiecko-austriacka Armia Południowa przygotowywała się do przeprawy przez rzekę, którą rozpoczęła w nocy na 23 czerwca. Jej walki z poprzednich tygodni opisujemy jako bitwę nad Stryjem.

Straty

Pełnego zestawienia strat w tych walkach nie ma. Austriacka historia oficjalna podaje tylko liczby z poszczególnych odcinków. Pod Horodyskiem 19 czerwca wzięto 2500 jeńców, a 39 Dywizja Honwedu 20 czerwca kolejnych 856. Austro-węgierska 2 Armia od 21 do 25 czerwca wzięła łącznie około 11 tysięcy jeńców. Straty atakujących też były wysokie, zwłaszcza w szturmach na pozycje pod Horodyskiem, nad Wereszycą i na lwowskie szańce, ale zbiorczych danych źródła nie podają.

Znaczenie

Odzyskanie Lwowa było jednym z największych sukcesów państw centralnych na wschodzie od początku wojny. Według austriackiej historii oficjalnej jego wpływ moralny przewyższył nawet znaczenie wojskowe. W całej monarchii habsburskiej wiadomość o zdobyciu stolicy Galicji przyjęto z ulgą i nadzieją na zwycięskie zakończenie wojny. Na Bałkanach umocniła ona w Rumunii i Grecji zwolenników neutralności, a Bułgaria podjęła na nowo rokowania o przystąpieniu do państw centralnych. Mackensen, zwycięzca spod Gorlic, został w tych dniach mianowany przez cesarza Wilhelma II feldmarszałkiem, a Conrad otrzymał stopień generała pułkownika.

Dla Rosji utrata Lwowa oznaczała ostateczny koniec planów, z którymi w sierpniu 1914 roku wkraczała do Galicji. Jeszcze przed upadkiem miasta rosyjskie dowództwo postanowiło oddać prawie całą Galicję i skupić się na obronie Królestwa Polskiego. 24 czerwca w Baranowiczach, w obecności cara, przyjęto plan stopniowego odwrotu, który miał dać armii czas do jesieni, a front północno-zachodni generała Michaiła Aleksiejewa przejął dwie armie i grupę korpusów dotąd podległe Iwanowowi. Był to wstęp do wielkiego odwrotu armii rosyjskiej, który latem 1915 roku objął całe ziemie polskie.

Wojna nie skończyła się jednak pod Lwowem. Jeszcze wieczorem 22 czerwca państwa centralne wydały rozkazy do dalszych działań. 11 i 4 Armia Mackensena skręciły na północ, w stronę Lublina i Chełma, a 2 Armia i Armia Południowa ruszyły na wschód, nad Gniłą i Złotą Lipę.