Operacja Albion

Operacja Albion była największą operacją desantową Niemiec w czasie I wojny światowej i jedyną, w której armia i flota wspólnie zaplanowały i przeprowadziły tak wielkie przedsięwzięcie. W październiku 1917 roku niemiecki zespół okrętów z dziesięcioma drednotami przewiózł z Lipawy na wyspy u wejścia do Zatoki Ryskiej około 24 tysięcy żołnierzy. 12 października wysadził ich na Saremie, w zatoce Tagga. W ciągu niespełna dziesięciu dni Niemcy zajęli Saremę, Muhu i Hiumę, a w cieśninie Moonsund zmusili rosyjską flotę do odwrotu. Rosyjskie oddziały, zdemoralizowane po rewolucji, w większości nie stawiały oporu albo szybko kapitulowały. Część okrętów i baterii walczyła jednak do końca. Niemcy wzięli ponad 20 tysięcy jeńców, sami stracili w walkach na lądzie niewiele ponad 50 zabitych. Upadek wysp otworzył przed nimi Zatokę Ryską i wywołał w Piotrogrodzie strach przed atakiem na stolicę od strony morza.

Nazwa i daty

Niemcy nadali operacji kryptonim „Albion”, dawną poetycką nazwę Wysp Brytyjskich. W literaturze rosyjskiej i radzieckiej nazywa się ją operacją moonsundzką albo bitwą o Moonsund (Моонзундская операция), od cieśniny między wyspą Muhu a lądem, a w niemieckiej także po prostu zdobyciem wysp bałtyckich. Wyspy nosiły wtedy niemieckie nazwy: Sarema to Ösel, czyli Ozylia, Muhu to Moon, a Hiuma to Dagö. Używamy nazw współczesnych, a dawne podajemy przy pierwszej wzmiance o miejscowościach, bo pod nimi występują one w źródłach z epoki.

Przyjmujemy daty 11–20 października 1917 roku. Brytyjska chronologia wojny notuje początek działań przeciw wyspom pod 11 października, a zdobycie Ozylii już pod 12 października. W rzeczywistości 11 października niemiecki zespół był jeszcze na morzu, a desant zaczął się o świcie 12 października. Walki na Saremie skończyły się dopiero 15 i 16 października, gdy skapitulowały oddziały okrążone we wschodniej części wyspy i na półwyspie Sõrve (Sworbe). Muhu Niemcy zajęli 18 października. Ostatni Rosjanie na Hiumie złożyli broń wieczorem 19 października według niemieckich opracowań, a według źródeł rosyjskich i brytyjskiej chronologii 20 października. W Rosji obowiązywał jeszcze kalendarz juliański, dlatego w rosyjskich dokumentach operacja trwała od 28 września do 7 października. Część opracowań zaczyna ją dopiero 12 października, a niemieckie liczą do niej także przygotowania z końca września.

Tło

Zatoka Ryska miała tylko dwa wejścia. Od południa była to Cieśnina Irbe między Kurlandią a Saremą, a od północy płytki Moonsund między Muhu a lądem estońskim. Kto trzymał wyspy, panował nad zatoką. Od 1915 roku Rosjanie zamienili je w wysuniętą pozycję obrony Zatoki Fińskiej i Piotrogrodu. Na przylądku Zerel, na końcu półwyspu Sõrve, stała bateria nr 43 z czterema działami kalibru 305 mm, osłaniająca Cieśninę Irbe. Podobna bateria broniła na północy Hiumy wejścia do Zatoki Fińskiej, a baterie na Muhu i na lądzie strzegły Moonsundu. W samej Cieśninie Irbe leżały tysiące min. W sierpniu 1915 roku niemiecka flota przedarła się na kilka dni do zatoki, ale nie mogła się w niej utrzymać, bo wyspy pozostały w rękach rosyjskich. Wyspy, liczące 50–60 tysięcy mieszkańców, w większości estońskich chłopów i rybaków, należały do guberni inflanckiej. Ziemia i władza lokalna były w rękach Niemców bałtyckich.

Po zdobyciu Rygi na początku września 1917 roku lewe skrzydło niemieckiej 8 Armii oparło się o brzeg zatoki, a rosyjskie okręty i baterie wciąż zamykały Niemcom drogę morską do miasta. Pierwszy kwatermistrz generalny Erich Ludendorff chciał bez przerwy uderzać w słabnącą Rosję, jak niedługo wcześniej pod Jakobsztatem, by skłonić ją do pokoju. Od wiosny namawiał marynarkę do wspólnej operacji przeciw wyspom Alandzkim, Kronsztadowi albo Saremie, a po zdobyciu Rygi zarzucał jej bierność. Admiralicja z kolei chciała dowieść przydatności wielkich okrętów, które od bitwy jutlandzkiej rzadko wychodziły w morze, i zająć załogi czynną służbą po sierpniowych niepokojach we Flocie Pełnomorskiej. Według niemieckich opracowań decyzję o zdobyciu wysp podjęto 11 września, a około 18 września Naczelne Dowództwo wydało rozkazy wykonawcze.

Do desantu wyznaczono 42 Dywizję Piechoty generała porucznika Ludwiga von Estorffa, wzmocnioną 2 Brygadą Kolarzy, rezerwowym pułkiem piechoty nr 255, batalionem szturmowym, artylerią i saperami. Całością sił lądowych dowodził generał piechoty Hugo von Kathen, dowódca XXIII Korpusu Rezerwowego, podległy dowódcy 8 Armii Oskarowi von Hutierowi. Według niemieckich danych było to około 24,5 tysiąca żołnierzy, 8,5 tysiąca koni i 2,4 tysiąca pojazdów, z zapasami na 30 dni, przewożonych na 19 transportowcach. Osłaniał ich specjalny zespół okrętów pod dowództwem wiceadmirała Ehrharda Schmidta, który w 1915 roku prowadził atak na Zatokę Ryską. Flagowym okrętem był krążownik liniowy Moltke, a szefem sztabu komandor Magnus von Levetzow. Z Floty Pełnomorskiej wypożyczono dwie eskadry, III wiceadmirała Paula Behnckego i IV wiceadmirała Wilhelma Souchona, razem dziesięć drednotów. Do tego doszło dziewięć lekkich krążowników, około 50 torpedowców i niszczycieli, dziesiątki trałowców, sześć okrętów podwodnych, sześć sterowców i około stu samolotów. Rosjanie szacowali, że w operacji wzięło udział około 300 niemieckich jednostek.

Po stronie rosyjskiej wyspy podlegały komendantowi pozycji moonsundzkiej, kontradmirałowi Dmitrijowi Swiesznikowowi. Na Saremie stały trzy pułki piechoty: dwa ze 107 Dywizji Piechoty generała Fiodora Iwanowa i jeden ze 118 Dywizji. Według etatów miały około 24 tysięcy żołnierzy, ale w rzeczywistości było ich znacznie mniej, a po rewolucji komitety żołnierskie podważały rozkazy oficerów. Z morza wyspy osłaniały siły morskie Zatoki Ryskiej wiceadmirała Michaiła Bachirewa: dwa stare pancerniki, Sława i Grażdanin (dawny Cesariewicz), krążowniki pancerne Admirał Makarow i Bajan, kanonierki, kilkanaście niszczycieli, w tym nowoczesne typu Nowik, oraz trzy brytyjskie okręty podwodne typu C. Okręty Bachirewa miały doświadczone załogi i mniej ucierpiały od rewolucyjnego rozprzężenia niż reszta Floty Bałtyckiej, która od marcowego buntu w dużej mierze słuchała swoich komitetów.

Niemieckie okręty i transportowce były gotowe już 24 września w Zatoce Puckiej, Lipawie i Windawie, ale przez ponad dwa tygodnie nad Bałtykiem szalały sztormy. W tym czasie niemieckie trałowce oczyszczały Cieśninę Irbe, tracąc kilka jednostek na minach, a samoloty i sterowce bombardowały baterie na wyspach. W nocy z 30 września na 1 października po nalocie wyleciał w powietrze magazyn amunicji baterii na Zerel. Zginęło około 110 artylerzystów. Rosyjski wywiad, czytający niemieckie depesze radiowe, wiedział o przygotowaniach. 10 października ostrzegł, że atak zacznie się następnego dnia.

Przebieg

Wypłynięcie i desant, 11–12 października

Wieczorem 10 października drednoty wyszły z Zatoki Puckiej, a rano 11 października połączyły się z konwojem z Lipawy. Schmidt i Kathen ze sztabami weszli na pokład Moltke, a po południu dołączyły okręty z Windawy. Zespół płynął na północ czterema kolumnami z prędkością dziewięciu węzłów, poprzedzany przez trałowce. W nocy rosła fala i trałowce zostawały w tyle. Schmidt, nie chcąc stracić zaskoczenia, kazał im zejść z drogi i poprowadził okręty przez niesprawdzone wody.

Około trzeciej w nocy 12 października pancerniki zakotwiczyły przed zatoką Tagga w północno-zachodniej Saremie. Przed świtem na minach uszkodzone zostały drednoty Großer Kurfürst i Bayern, a parowiec Corsica z batalionem piechoty trzeba było osadzić na mieliźnie. Krótko przed szóstą okręty otworzyły ogień i uciszyły baterie po obu stronach zatoki. Piechota wychodziła na brzeg niemal bez przeszkód. Rosyjski pułk broniący wybrzeża rozpadł się przy pierwszym kontakcie z nieprzyjacielem. Równocześnie dwa drednoty pozorowały desant na półwyspie Sõrve, a pod Pammaną (Pamerort) na północnym brzegu wylądowali kolarze i batalion szturmowy. Estorff zostawił tabory i artylerię na plażach i od razu ruszył w głąb wyspy. Do wieczora na lądzie była cała piechota, a kolarze przejechali przez Saremę i około północy zajęli Orissaare (Orissar) przy grobli łączącej Saremę z Muhu. W cieśninie Soela między Saremą a Hiumą niemieckie torpedowce starły się z rosyjskimi niszczycielami i kanonierkami.

Zdobycie Saremy, 13–16 października

Rosyjskie dowództwo długo nie znało położenia. Swiesznikow odpłynął na ląd po posiłki, za co został odwołany, a obronę wysp przejął generał Nikołaj Henrikson. Rosjanie opuścili Kuressaare (Arensburg), stolicę wyspy, do którego niemieckie patrole dotarły wieczorem 13 października, a główne siły weszły dzień później. Większość garnizonu cofała się na wschód, ku grobli. Przez dwie doby niewielki oddział niemieckich kolarzy i szturmowców pod Orissaare odpierał ataki Rosjan, którzy próbowali przebić się na Muhu, i rosyjskich marynarzy nacierających od strony Muhu. 14 października niemieckie torpedowce, wsparte ogniem drednota Kaiser, wdarły się przez cieśninę Soela na wody między wyspami. W walce zatonął rosyjski niszczyciel Grom. Niemcy weszli na jego pokład przed zatonięciem i znaleźli mapy rosyjskich pól minowych. 15 października około 15.00 okrążone we wschodniej Saremie resztki 107 Dywizji skapitulowały. Do niewoli trafiło ponad 5 tysięcy żołnierzy z generałem Iwanowem i jego sztabem.

Tymczasem na półwyspie Sõrve załogi baterii na Zerel, ostrzeliwane przez drednoty, porzucały działa. Komitet żołnierski uznał dalszy opór za bezcelowy i wieczorem 15 października przyjął niemieckie warunki kapitulacji. Rano 16 października do niewoli poszło około 5,1 tysiąca żołnierzy i 150 oficerów, choć część załogi zdążyła wcześniej uszkodzić działa i uciec drogą morską. Droga przez Cieśninę Irbe stała otworem. Wśród nielicznych niemieckich zabitych był znany poeta Walter Flex, ranny 15 października pod Pöide i zmarły następnego dnia.

Bitwa w Moonsundzie, 16–17 października

16 października drednoty König i Kronprinz Behnckego przeszły oczyszczonym kanałem przez Cieśninę Irbe i ruszyły ku południowemu wejściu do Moonsundu. Brytyjski okręt podwodny C27 storpedował po drodze ich okręt-bazę trałowców. Rano 17 października doszło do bitwy w Moonsundzie. Sława, której działa po przebudowie miały większy zasięg niż działa niemieckich okrętów, przez dwie godziny trzymała trałowce i drednoty na dystans. Gdy niemieckie okręty podeszły bliżej, König kilkoma pociskami trafił Sławę poniżej linii wodnej, a Kronprinz uszkodził Grażdanina. Trafiony został też Bajan, okręt flagowy Bachirewa. Sława nabrała ponad tysiąc ton wody i jej zanurzenie wzrosło tak, że nie mogła już przejść płytkim kanałem na północ. Rosjanie wysadzili ją w pobliżu Kuivastu i zatopili w kanale kilka parowców, by zablokować przejście. Niemcy stracili w nocy na minie torpedowiec S 64.

Muhu i Hiuma, 17–20 października

17 października Niemcy przeprawili się na Muhu, gdzie zdemoralizowani żołnierze rosyjscy w większości uciekali do portu, licząc na ewakuację. Najdłużej bronił się batalion śmierci złożony z ochotników z Floty Bałtyckiej. 18 października wyspa była w rękach niemieckich. Pod Kallaste wzięto do niewoli około 5 tysięcy żołnierzy, a część garnizonu zdążyły zabrać rosyjskie okręty. Wieczorem 17 października rosyjskie dowództwo nakazało flocie wycofać się do Zatoki Fińskiej. Załoga Hiumy miała się bronić do końca, by osłonić odwrót. Od 15 października niewielkie niemieckie oddziały kilka razy lądowały na południu Hiumy, pod Sõru (Serro), i wracały na okręty po starciach z obrońcami. 18 października Niemcy wysadzili tam większe siły. Rosjanie cofnęli się do portu w Heltermaa, a stamtąd udało się ewakuować tylko nielicznych. 19 października o 16.00 okręty Bachirewa wraz z transportowcami wyszły z północnego Moonsundu i omijając zasadzki niemieckich okrętów podwodnych, dotarły do Zatoki Fińskiej. Wieczorem 19 października, według innych źródeł 20 października, skapitulowały ostatnie oddziały na Hiumie. 20 października brytyjski okręt podwodny C32, odcięty w Zatoce Ryskiej, bezskutecznie zaatakował niemiecki stawiacz sieci. Uszkodzony bombami głębinowymi, następnego dnia został wysadzony przez własną załogę u wybrzeży estońskich.

Straty

Według niemieckich danych armia straciła 54 zabitych i 141 rannych, a marynarka 156 zabitych i 60 rannych, głównie na minach. Zatonęły torpedowiec S 64, siedem trałowców i dziewięć trawlerów i mniejszych jednostek, a kilka okrętów, w tym drednoty Bayern i Großer Kurfürst, zostało uszkodzonych. Niemcy podawali, że wzięli 20 130 jeńców, 141 dział, w tym 47 ciężkich, i 130 karabinów maszynowych. Rosjanie stracili pancernik Sława i niszczyciel Grom, a Brytyjczycy okręt podwodny C32. Liczba rosyjskich zabitych i rannych nie jest znana. Wszystkie źródła zgadzają się, że była niewielka w porównaniu z liczbą jeńców. Rosyjskie opracowania podają znacznie wyższe straty niemieckiej floty, nawet kilkadziesiąt zatopionych i uszkodzonych jednostek, ale tych liczb nie potwierdzają źródła niemieckie.

Znaczenie

Operacja Albion przyniosła Niemcom pełne zwycięstwo za niewielką cenę. Niemcy przejęli kontrolę nad Zatoką Ryską i stanęli u wejścia do Zatoki Fińskiej, niedaleko Tallinna, wtedy Rewla, głównej bazy Floty Bałtyckiej. Według niemieckich opracowań 18 października premier Aleksander Kiereński radził w sztabie Frontu Północnego nad obroną dróg do Rewla i Piotrogrodu. Upadek wysp tylko wzmógł strach przed niemieckim marszem na stolicę i stał się jednym z argumentów w sporach, które kilka tygodni później zakończył przewrót bolszewicki. Niemcy nie zamierzali jednak iść dalej. Wielkie okręty wróciły na Morze Północne już na początku listopada, a na wyspach, nazwanych Wyspami Bałtyckimi, utworzono niemiecki zarząd z gubernatorem w Kuressaare. Garnizon niemiecki stał tam do grudnia 1918 roku.

Dla obu stron operacja miała też znaczenie wizerunkowe. Niemiecka marynarka wykazała, że potrafi działać razem z armią, i odbudowała część prestiżu. Admirałowie Schmidt i Behncke oraz Levetzow dostali order Pour le Mérite. Historycy zestawiają Albion z nieudanym desantem aliantów na Gallipoli. O wyniku przesądziła jednak nie tylko staranność niemieckich przygotowań i miażdżąca przewaga na morzu, ale też rozpad rosyjskiej armii. Większość rosyjskich żołnierzy na wyspach nie chciała już walczyć. Inaczej było z częścią okrętów i baterii, które biły się do końca. W radzieckiej historiografii bitwę o Moonsund przedstawiano jako chwalebne zwycięstwo rewolucyjnych marynarzy, którzy mieli udaremnić spisek przeciw rewolucji i przyczynić się do zwycięstwa bolszewików. Historycy zachodni podkreślają raczej, że była to ostatnia większa operacja na froncie wschodnim przed wyjściem Rosji z wojny.