Niemcy zdobywają Saremę

12 października 1917 roku (29 września według kalendarza juliańskiego) o świcie niemieckie okręty uciszyły rosyjskie baterie nad zatoką Tagga na północno-zachodnim wybrzeżu Saremy, największej wyspy Archipelagu Zachodnioestońskiego, i zaczął się desant 42 Dywizji Piechoty. Brytyjska chronologia wojny notuje pod tą datą zdobycie wyspy, ale w przypisie zaznacza, że walki skończyły się dopiero 16 października. Pierwszy dzień rzeczywiście przesądził o losie Saremy: jeszcze przed północą Niemcy odcięli rosyjskiej załodze jedyną drogę ucieczki na sąsiednią wyspę Muhu i dalej na stały ląd.

Wyspy broniła rosyjska 107 Dywizja Piechoty generała Fiodora Iwanowa ze wzmocnieniami, w sumie kilkanaście tysięcy żołnierzy, ale stany pułków były mocno niepełne, a dyscyplinę po rewolucji lutowej rozkładały komitety żołnierskie. Iwanow, który nie miał dość ludzi, by obsadzić całe wybrzeże, zamierzał opóźniać marsz Niemców na blokadach dróg wśród bagien i lasów, a przede wszystkim utrzymać groblę między Saremą a Muhu, którą miały nadejść posiłki. Pułk stojący nad zatoką Tagga po pierwszych salwach w dużej części się rozpierzchł. Dowódca dywizji niemieckiej, generał porucznik Ludwig von Estorff, widząc słabość obrony, nie czekał na wyładowanie artylerii i taborów i od razu posłał piechotę w głąb wyspy: jeden pułk na południe, ku półwyspowi Sõrve (Sworbe), drugi na stolicę wyspy Arensburg, dzisiejsze Kuressaare. Do wieczora na ląd zeszła cała piechota. Niemcy zajęli prawie nietknięte lotnisko w Papensholm.

Najważniejsze zadanie dostała jednak grupa wysadzona pod Pammaną (Pamerort) na północnym brzegu. Bataliony 2 Brygady Kolarzy i batalion szturmowy, prawie nie napotykając oporu, przejechały wzdłuż wyspy na wschód i około północy stanęły w Orissaare, u wylotu grobli na Muhu. Po drodze zdobyły m.in. kasę gubernialnej administracji z 200 tysiącami rubli, którą wieziono na stały ląd. W Arensburgu dowodzący obroną wysp kontradmirał Dmitrij Swiesznikow zarządził odwrót całej dywizji ku grobli, nie wiedząc, że Orissaare jest już w rękach niemieckich, i sam odpłynął na stały ląd. Dowództwo frontu odebrało mu za to komendę i przekazało ją generałowi Nikołajowi Henriksonowi.

W kolejnych dniach o los wyspy rozstrzygnęła walka o groblę. Nadciągające z zachodu i południa kolumny rosyjskie i oddziały marynarzy wysyłane z Muhu przez dwa dni atakowały słabą niemiecką zaporę, która zaczynała odczuwać brak amunicji. Uratowały ją niemieckie torpedowce, które przez cieśninę Soela väin wdarły się na wody między wyspami, 14 października zatopiły rosyjski niszczyciel Grom i ostrzeliwały okolice grobli, oraz piechota Estorffa, ściągnięta nocnymi marszami. Wieczorem 13 października niemieckie patrole weszły do opuszczonego już Arensburga, a nazajutrz zajęły go główne siły. 15 października po południu otoczona pod Orissaare reszta 107 Dywizji, z generałem Iwanowem i jego sztabem, wywiesiła białe flagi. Według niemieckich danych do niewoli poszło ponad 5 tysięcy ludzi z 14 działami. Tylko kilkuset żołnierzom udało się uciec łodziami na Muhu. W tych walkach został śmiertelnie ranny popularny w Niemczech poeta i pisarz Walter Flex.

Dłużej trwała obrona półwyspu Sõrve na południowym krańcu Saremy. Na jego cyplu pod Zerel stała bateria dział kalibru 305 mm, która wraz z polami minowymi zamykała Cieśninę Irbe, główne wejście do Zatoki Ryskiej. 14 października bateria stoczyła pojedynek z niemieckimi pancernikami, ale część obsługi uciekła z dział. Następnego dnia komitet żołnierski postanowił zaprzestać oporu. Dowódca baterii, porucznik Nikołaj Bartieniew, próbował wysadzić działa, lecz zapalniki zawiodły. Wieczorem 15 października pułkownik Borsakowski przyjął niemieckie warunki kapitulacji, a rano 16 października załoga półwyspu złożyła broń. Przed złożeniem broni Rosjanie zdołali jeszcze zniszczyć dużą część baterii, a część żołnierzy zabrały do Kuivastu na Muhu niszczyciele i parowce, które przypłynęły po nich pod osłoną pancernika Grażdanin. Według niemieckich danych na Sõrve do niewoli poszło około 150 oficerów i 5100 żołnierzy.

Zdobycie Saremy otworzyło Niemcom drogę do Zatoki Ryskiej, z której Rosjanie przez dwa lata nie dali się wyprzeć, mimo nieudanego natarcia floty niemieckiej w 1915 roku. Kiedy trałowce oczyściły z min Cieśninę Irbe, 16 października weszły do niej niemieckie drednoty. Zostały jeszcze Muhu i Hiuma oraz broniące cieśniny Moonsund okręty Floty Bałtyckiej. Walki na Saremie pokazały, jak bardzo rewolucja osłabiła armię rosyjską: dobrze przygotowane pozycje padały często bez walki, a najwięcej oporu stawiały pojedyncze oddziały ochotników i marynarzy.