Bitwa koło Falklandów

Bitwa koło Falklandów rozegrała się 8 grudnia 1914 roku na południowym Atlantyku. Brytyjski zespół wiceadmirała Dovetona Sturdeego, z dwoma nowoczesnymi krążownikami liniowymi na czele, dopadł i rozbił niemiecką Eskadrę Wschodnioazjatycką wiceadmirała Maximiliana von Spee. Zatonęły cztery z pięciu niemieckich krążowników, zginął sam Spee i około 1900 jego marynarzy. Pięć tygodni po klęsce pod Coronelem Royal Navy wzięła odwet, a Niemcy stracili jedyny zespół okrętów, jaki mieli na oceanach świata.

Odpowiedź na Coronel

Wiadomość o zatopieniu krążowników admirała Cradocka dotarła do Londynu 4 listopada. Pierwszy Lord Morski, admirał John Fisher, od kilku dni z powrotem w Admiralicji, postanowił skończyć z eskadrą von Spee raz na zawsze. Z Grand Fleet odwołano dwa krążowniki liniowe, HMS Invincible i HMS Inflexible. Każdy z nich miał osiem dział kalibru 305 mm i był wyraźnie szybszy od niemieckich krążowników pancernych, uzbrojonych w działa 210 mm. Dowództwo nad zespołem i nad całym rejonem południowego Atlantyku i Pacyfiku objął wiceadmirał Sturdee, dotąd szef sztabu Admiralicji.

Okręty wyszły z Devonport 11 listopada, tak pospiesznie, że na pokładzie Invincible płynęli jeszcze robotnicy stoczniowi. Przez Atlantyk szły z ekonomiczną prędkością, by oszczędzać węgiel. 26 listopada u brazylijskich wysp Abrolhos połączyły się z okrętami kontradmirała Archibalda Stoddarta: krążownikami pancernymi Carnarvon, Cornwall i Kent oraz krążownikami lekkimi Bristol i Glasgow, który ocalał spod Coronela. Rankiem 7 grudnia cały zespół zawinął do Port Stanley, dziś Stanley, stolicy Falklandów, by uzupełnić węgiel przed wyprawą na wody Chile. Stał tam już stary pancernik Canopus, który po Coronelu osadzono na mieliźnie w porcie jako pływającą baterię.

Decyzja admirała von Spee

Eskadra von Spee po zwycięstwie pod Coronelem nie miała dokąd wracać. Japończycy i Brytyjczycy zdobyli Tsingtao, a okręty wystrzelały pod Coronelem mniej więcej połowę amunicji do ciężkich dział, której nie było skąd uzupełnić. Spee postanowił przejść na Atlantyk i spróbować przebić się do Niemiec. Pod koniec listopada opuścił wody chilijskie, 1 grudnia opłynął przylądek Horn i przez kilka dni brał węgiel ze zdobytego brytyjskiego węglowca przy wyspie Picton.

6 grudnia admirał przedstawił dowódcom okrętów nowy plan: przed wyjściem na północ zaatakować Falklandy, zniszczyć tamtejszą stację radiową i składy węgla. Według dostępnych mu informacji w Port Stanley nie było brytyjskich okrętów wojennych. Większość kapitanów była przeciwna rajdowi, który nie był konieczny, bo eskadra miała już tyle węgla, ile mogła zabrać. Spee pozostał jednak przy swoim. Nie wiedział, że w tym samym czasie do Falklandów zmierza Sturdee.

Poranek w Port Stanley

Rankiem 8 grudnia do Falklandów zbliżyły się wysłane przodem Gneisenau i krążownik lekki Nürnberg. Pogoda była wyjątkowo piękna: bezchmurne niebo, słaby wiatr i znakomita widoczność. Około 7.50 dostrzeżono je z lądu. W porcie większość brytyjskich okrętów brała węgiel, na Cornwallu wygaszono kotły, a Bristol miał rozebraną jedną z maszyn. Pod parą stały tylko Kent i krążownik pomocniczy Macedonia, pełniące dozór.

Około 9.20 ogień otworzył ukryty za wzgórzem Canopus. Jego pociski nie wyrządziły szkód, ale zatrzymały Niemców. Zbliżając się, Niemcy dostrzegli w porcie charakterystyczne trójnożne maszty, jakie miały tylko najnowsze okręty liniowe. Spee zrozumiał, że wpadł w pułapkę, przerwał atak i z całą eskadrą odszedł pełną prędkością na południowy wschód. Stracił przy tym jedyną szansę, jaką miał: zaatakowania brytyjskich okrętów, gdy stały jeszcze w ciasnym porcie. Sturdee kazał załogom spokojnie zjeść śniadanie, a około 10 zespół wyszedł w morze. Niemcy mieli około 15 mil przewagi, ale do zmroku zostało jeszcze wiele godzin.

Starcie krążowników pancernych

Krążowniki liniowe stopniowo zmniejszały dystans. Krótko przed godziną 13 otworzyły ogień z odległości około 15 kilometrów, celując w zamykającego niemiecką linię Leipziga. Spee zrozumiał, że nie ucieknie. Około 13.20 rozkazał krążownikom lekkim rozproszyć się i uciekać na południe, a sam ze Scharnhorstem i Gneisenau zawrócił, by przyjąć walkę i dać im czas. Sturdee wysłał za krążownikami lekkimi Glasgow, Cornwall i Kent, a z Invincible i Inflexible zajął się okrętami pancernymi.

Walka toczyła się przez ponad trzy godziny. Sturdee starał się trzymać na dystansie, z którego jego działa 305 mm mogły razić przeciwnika, a niemieckie 210 mm miały małe szanse. Dym z kominów brytyjskich okrętów przez większość czasu zasłaniał im cel, a ogień z dużej odległości był mało celny, więc bitwa się przeciągała. Spee próbował kilkakrotnie skrócić dystans, by wprowadzić do akcji swoje działa średniego kalibru, ale ciężkie brytyjskie pociski coraz częściej trafiały. Scharnhorst, z rozbitymi kominami, w płomieniach i z rosnącym przechyłem, zatonął o 16.17. Zginęła cała załoga, około 860 ludzi, a wraz z nią admirał. Ostatni sygnał Spee nakazywał Gneisenau ratować się ucieczką.

Gneisenau walczył jeszcze półtorej godziny przeciw obu krążownikom liniowym i krążownikowi pancernemu Carnarvon. Gdy wystrzelał amunicję i stracił prędkość, załoga według niemieckich relacji otworzyła zawory denne. Okręt przewrócił się i zatonął około 18. Brytyjczycy wyłowili z zimnej wody około 190 rozbitków, ale część z nich wkrótce zmarła.

Pościg za krążownikami lekkimi

W tym czasie na południu trwały oddzielne pojedynki. Kent, starszy krążownik pancerny, dogonił Nürnberga, co według relacji załogi udało się tylko dzięki temu, że do kotłów wrzucano nawet drewniane wyposażenie okrętu. Wieczorem na Nürnbergu eksplodowały dwa kotły i krążownik stracił prędkość. Zatonął o 19.27. Z wody wyłowiono tylko kilkunastu rozbitków, z których przeżyło siedmiu. Leipzig, ścigany przez Glasgow i Cornwalla, walczył do wystrzelania ostatniego pocisku. Płonący okręt przewrócił się i zatonął około 21.20, około 130 kilometrów na południowy wschód od Falklandów. Ocalało 18 członków załogi.

Bristol i Macedonia przechwyciły i zatopiły dwa niemieckie statki zaopatrzeniowe, Baden i Santa Isabel. Uszedł pościgowi trzeci statek, Seydlitz, a także krążownik lekki Dresden, który dzięki przewadze prędkości i pogarszającej się po południu pogodzie zniknął Brytyjczykom z oczu.

Straty

Klęska Niemców była całkowita. Zginęło około 1900 niemieckich marynarzy, według niektórych obliczeń nawet 2200. Wśród poległych byli obaj synowie admirała: Otto służył na Nürnbergu, a Heinrich na Gneisenau. Do brytyjskiej niewoli trafiło około 215 rozbitków, w większości z Gneisenau. Brytyjczycy nie stracili żadnego okrętu. Zginęło 10 ich marynarzy, a około dwudziestu zostało rannych. Invincible otrzymał 22 trafienia, ale bez ofiar w załodze. Jeden z niemieckich pocisków trafił go w pobliżu komory amunicyjnej, lecz nie wybuchł. Najbardziej ucierpiał Kent, trafiony 36 razy.

Znaczenie

Bitwa koło Falklandów zmyła hańbę Coronela i przywróciła wiarę w potęgę brytyjskiej floty. Eskadra Wschodnioazjatycka, jedyny stały zespół niemieckiej marynarki poza Europą, przestała istnieć. Po wcześniejszej zagładzie Emdena skończyła się w zasadzie wojna krążownicza prowadzona przez regularne okręty Kaiserliche Marine. Szlaki handlowe na południowym Atlantyku i Pacyfiku znów były bezpieczne, a Admiralicja mogła odwołać do domu okręty rozproszone dotąd na wszystkich oceanach w poszukiwaniu Spee. Później Niemcy wysyłali na oceany już tylko uzbrojone statki handlowe.

Zwycięstwo nie obyło się bez krytyki. Fisher był niezadowolony z ucieczki Dresdena, a krytycy Sturdeego zarzucali mu, że walka z krążownikami pancernymi trwała zbyt długo i pochłonęła większość amunicji krążowników liniowych. Bitwa była też w dużej mierze dziełem przypadku: gdyby Spee przypłynął dzień wcześniej, nie zastałby Sturdeego w porcie, a gdyby przypłynął dzień później, Brytyjczycy szukaliby go już u wybrzeży Chile. Cesarz Wilhelm II zanotował na raporcie z bitwy, że pozostaje zagadką, co skłoniło Spee do ataku na Falklandy.

Dresden ukrywał się jeszcze przez trzy miesiące wśród fiordów i wysp południowego Chile. 14 marca 1915 roku brytyjskie okręty osaczyły go przy archipelagu Juan Fernández i załoga zatopiła własny okręt. Na Falklandach 8 grudnia jest do dziś świętem państwowym, obchodzonym jako dzień bitwy. W 2019 roku wyprawa badawcza odnalazła na dnie oceanu, na południowy wschód od wysp, wrak Scharnhorsta.