Ofensywa w Albanii

Ofensywa w Albanii w lipcu 1918 roku była największą operacją lądową na zapomnianym, albańskim skrzydle frontu salonickiego. Włoski XVI Korpus generała Giacinto Ferrero, który od lat siedział w obozie warownym wokół Wlory, przeszedł 7 lipca przez dolną Wjosę, a francuskie oddziały Armii Wschodu, stojące na wschód od niego, uderzyły w dolinie Devollu. Słaby i rozciągnięty w cienki kordon austro-węgierski XIX Korpus nie wytrzymał. W ciągu kilku dni Włosi zajęli pasmo wzgórz Malakastry, które od dawna zagrażało Wlorze, miasta Fier i Berat i doszli do rzeki Seman. Potem natarcie straciło impet. Brak dróg, upał i malaria wyczerpały zwycięzców, a pokonanym przysłano nowego, energicznego dowódcę. W drugiej połowie lipca inicjatywa zaczęła przechodzić w ręce Austriaków.

Nazwa i daty

W polskiej literaturze operacja nie ma utrwalonej nazwy, przyjmujemy więc opisową: „ofensywa w Albanii”. Brytyjska chronologia wojny notuje pod 6 lipca 1918 roku początek „francusko-włoskiej ofensywy w Albanii”. Austriacka historia oficjalna (Österreich-Ungarns letzter Krieg) mówi o „letniej kampanii w Albanii”, trwającej od 6 lipca do 26 sierpnia, a jej pierwszą część, od 6 do 13 lipca, nazywa bitwą pod Fier i Beratem. Włosi piszą zwykle o zdobyciu Malakastry, Fier i Beratu.

Na tej stronie opisujemy natarcie sprzymierzonych od pierwszych walk 6 lipca do jego zatrzymania około 22 lipca. Według austriackiej historii oficjalnej natarcie było właściwie zaplanowane na 7 lipca, a 6 lipca odbyła się tylko wstępna, francusko-włoska operacja na wschodnim skrzydle. Brytyjska historia oficjalna kampanii macedońskiej (Falls) i relacje włoskie przyjmują jednak 6 lipca jako początek całej ofensywy. Koniec jest płynny. 19 lipca naczelny dowódca sprzymierzonych w Salonikach, generał Louis Franchet d’Espérey, kazał wstrzymać marsz naprzód, 20 i 21 lipca Włosi i Francuzi przeprowadzili jeszcze ostatnie natarcie nad Devollem, a od 21 lipca Austriacy przechodzili do kontrataków, które 24 lipca rozwinęły się w kontrofensywę. Późniejsze walki, aż do odzyskania przez Austriaków Fier i Beratu pod koniec sierpnia, wspominamy tylko w skrócie.

Tło

Od zimy 1916 roku Albania była podzielona. Północ i środek kraju zajmowały Austro-Węgry, Włosi trzymali południe z Wlorą, którą zajęli jeszcze w 1914 roku, a w 1917 roku ogłosili protektorat nad całą Albanią. Dalej na wschód, wokół Korczy, stały wojska francuskie, lewe skrzydło armii sprzymierzonych w Macedonii. Linia frontu biegła przez góry i bagna, z dala od głównych teatrów wojny, i przez większość 1917 roku na tym odcinku panował spokój.

Wiosną 1918 roku generał Adolphe Guillaumat, ówczesny dowódca w Salonikach, porozumiał się z Ferrero i w maju oraz czerwcu Francuzi, przy włoskim współdziałaniu, przeprowadzili w górach między Jeziorem Ochrydzkim a Devollem dwie udane operacje. Zlikwidowały one niebezpieczny austriacki występ i odsunęły przeciwnika od drogi z Korczy do portu Santi Quaranta (Saranda), którą zaopatrywano lewe skrzydło frontu. Działo się to równolegle z greckim zwycięstwem pod Skra di Legen. Po tych sukcesach dowództwo w Salonikach chciało iść dalej. Dowódca francuskiej Armii Wschodu, generał Paul Henrys, planował wspólnie z Włochami dojść do rzeki Shkumbin, na linię znacznie krótszą i dogodniejszą. Gdyby się to udało, front bułgarsko-niemiecki w Macedonii straciłby osłonę zachodniego skrzydła przed wielką ofensywą, którą przygotowywał nowy naczelny dowódca.

Włosi mieli jednak własne cele. Jak pisze austriacka historia oficjalna, oparta na włoskich i francuskich opracowaniach z lat dwudziestych, Ferrero chciał przede wszystkim zdobyć Malakastrę, pasmo wzgórz na północ od Wjosy, z którego Austriacy zagrażali obozowi warownemu Wlory. Plan tej operacji gotowy był już w 1917 roku, ale rząd w Rzymie wysłał wtedy część korpusu do Epiru. 24 czerwca 1918 roku Ferrero zameldował Francuzom, że Comando Supremo dało mu wolną rękę. Zgodził się współdziałać z nimi na wschodzie, ale zażądał, by przyszłe zdobycze, przede wszystkim Elbasan, przypadły włoskiej strefie wpływów. Spory przeciągnęły rokowania, a natarcie, wyznaczone na koniec czerwca, przesunięto na pierwsze dni lipca. Według Villariego, włoskiego historyka kampanii macedońskiej, celem nie było zresztą zdobywanie terenu, lecz osłabienie przeciwnika, tak by wojska austro-węgierskie w Albanii nie mogły pomóc Bułgarom w czasie zbliżającej się ofensywy w Macedonii.

Przewaga była po stronie sprzymierzonych. Według Fallsa XVI Korpus, wzmocniony brygadą z Włoch, liczył około 53 batalionów, z czego jedna trzecia była milicją terytorialną, i 300 dział. Francuzi wystawili 57 Dywizję Piechoty z 3 Grupy Dywizji generała de Lobit, wzmocnioną oddziałami kolonialnymi: marokańskimi spahisami, strzelcami algierskimi i indochińskimi oraz albańskimi ochotnikami. Austro-węgierski XIX Korpus generała piechoty Ludwiga Könnena-Horáka miał na froncie, według Fallsa, tylko około 24 batalionów i 14 na tyłach, w dużej części słabych batalionów pospolitego ruszenia (Landsturmu). Bataliony miały średnio połowę stanów i obsadzały odcinki szerokie na 4 do 10 km. Albańscy ochotnicy, na których dotąd opierała się obrona wschodniego odcinka, w większości zdezerterowali, a sam Können-Horák był ciężko chory.

Przebieg

Pierwsze walki (6–7 lipca)

6 lipca na wschodnim skrzydle cztery francuskie kolumny zaatakowały austriackie placówki na przełęczy Cafa Gjarperit i górze Mali Kercir, a włoska grupa generała Treboldiego, złożona z batalionów Guardia di Finanza i albańskich oddziałów, uderzyła w rejonie masywu Tomorr. Po dniu zażartych walk, w których placówki kilkakrotnie przechodziły z rąk do rąk, obrońcy utrzymali pozycje. W nocy z 6 na 7 lipca główne siły włoskiej 38 Dywizji przeszły na pozycje wyjściowe nad dolną Wjosą, a brygada Verona przeprawiła się na przyczółek pod Ferasem.

O świcie 7 lipca, przy wsparciu dział obozu warownego Wlory, włoskich okrętów i dwóch brytyjskich monitorów, brygada Verona zaatakowała wzgórza między Pojani a Levani i po uporczywym oporze zdobyła je wczesnym rankiem. Włoska kawaleria przemknęła przez nadmorską równinę, opanowała lotnisko pod Fier i wpadła do miasta. Austriacy wyparli ją po krótkiej walce ulicznej, ale pogłoski, że Fier, mosty na Semanie i dowództwo brygady są w rękach wroga, wywołały panikę. Sąsiednie oddziały, które same prawie nie walczyły, zaczęły się cofać, odcięte od jedynej drogi odwrotu przez Fier, i musiały zniszczyć 13 dział. Brygada Savona i 10 Pułk Bersalierów przeszły Wjosę prawie bez walki i stanęły na południowych stokach Malakastry. Tylko na drodze do Beratu, gdzie Austriacy od dawna spodziewali się głównego uderzenia, brygada Tanaro natrafiła na silny opór.

Zdobycie Fier i Beratu (8–13 lipca)

Wieczorem 7 lipca dowództwo XIX Korpusu postanowiło cofnąć cały front, by skrócić linię i przerzucić wojska na zagrożone zachodnie skrzydło. Przy kordonowym ugrupowaniu odwrót szybko wymknął się spod kontroli. Pułkownik Veith, uczestnik walk, pisał, że grupy po 200–300 ludzi, oddalone od siebie o kilka kilometrów i pozbawione łączności, cofały się przez plątaninę albańskich wzgórz, a każdy żołnierz tracił wiarę, że da się jeszcze stawić opór. 8 lipca, według relacji włoskich, padły ostatnie austriackie pozycje na Malakastrze. 9 lipca brygada Verona zajęła Fier, a brygada Tanaro bez walki weszła do Beratu. Brytyjska chronologia wojny notuje zajęcie Beratu pod 10 lipca. Do wieczora 10 lipca Austriacy wycofali się na nową linię, kilkanaście kilometrów na północ, a Włosi stracili z nimi kontakt.

Na wschodzie Francuzi posuwali się wolniej. 8 lipca opanowali górny bieg Tomoricy i wzgórza Bofnia, ale pod Komjani ponieśli takie straty, że generał de Lobit wstrzymał natarcie. Gdy Austriacy zaczęli się wycofywać, Francuzi ruszyli za nimi i 13 lipca, według Villariego, zajęli miasteczko Gramsh nad Devollem, ważną bazę zaopatrzenia przeciwnika. 12 lipca brygada Tanaro uderzyła na północ od Beratu i zepchnęła obrońców o kolejne kilka kilometrów. Ferrero nie wykorzystał jednak łatwej drogi wzdłuż wybrzeża, której Austriacy najbardziej się obawiali, i skierował główny wysiłek w góry, w stronę Elbasanu.

Według Fallsa sprzymierzeni przesunęli front na odcinku około 60 mil (blisko 100 km) średnio co najmniej o 10 mil (około 16 km). Włosi wzięli ponad 2 tysiące jeńców, 26 dział i sześć samolotów, Francuzi około 700 jeńców.

Zmiana dowódcy i zatrzymanie natarcia (14–22 lipca)

10 lipca cesarz Karol I mianował dowódcą wojsk w Albanii generała pułkownika Karla von Pflanzera-Baltina, który w 1916 roku dowodził 7 Armią na Bukowinie. Pflanzer-Baltin przypłynął torpedowcem do Kotoru, a 13 lipca dotarł do sztabu w Tiranie. Wezwał samolotami dowódców dywizji i brygad, a wiadomość, że wojsko znów pójdzie naprzód, według Veitha rozeszła się po froncie lotem błyskawicy. Zakazał rozciągania wojsk w kordon i kazał bronić się w głąb, z silnymi odwodami gotowymi do natychmiastowego kontrataku. Ponieważ żołnierze byli wyczerpani, a brakowało żywności, z kontrofensywą postanowił poczekać.

Sprzymierzeni tymczasem dochodzili do kresu sił. Na wąskich górskich ścieżkach nie dało się dowieźć zaopatrzenia, a w nadmorskich bagnach, gdzie żołnierze musieli spać pod gołym niebem, szalała malaria. Villari podaje, że w jednym pułku kawalerii tylko 70 ludzi nie było na liście chorych. Włosi i Francuzi spierali się, czy iść dalej na północ, na pasmo Mali Siloves nad zakolem Devollu. Ferrero oświadczył, że nie może iść nad Shkumbin, bo przełożeni odmówili mu posiłków. 19 lipca, na wieść o przerzucaniu sił niemiecko-bułgarskich na zachód, Franchet d’Espérey kazał wstrzymać marsz naprzód i zająć dogodne pozycje obronne. Przygotowane wcześniej natarcie grupy Treboldiego i Francuzów po obu stronach Devollu ruszyło jednak 20 lipca i do 21 lipca zdobyło kilka wzgórz, w tym kluczową pozycję na Mali Siloves. Był to ostatni sukces sprzymierzonych. Od 21 lipca Austriacy kontratakowali, a 24 lipca przeszli do kontrofensywy nad Semanem.

Straty

Dokładnych danych o stratach brak. Austriacka historia oficjalna podaje, że XIX Korpus stracił w lipcu około 6 tysięcy ludzi, z czego tylko 1,5 tysiąca zabitych i rannych, a resztę stanowili jeńcy i chorzy na malarię. Włoski XVI Korpus stracił według niej jedną trzecią stanu bojowego, a Francuzi także ponieśli znaczne ubytki. Włoskie relacje podkreślają, że same walki z 7–9 lipca kosztowały ich niewiele, a najcięższe straty przyniosły choroby: malaria i grypa hiszpanka.

Znaczenie

Ofensywa przywróciła prestiż armii włoskiej, mocno nadwątlony w Albanii po klęsce pod Caporetto, i odsunęła Austriaków od Wlory. Na tle niedawnej klęski Austro-Węgier nad Piawą była kolejnym znakiem, że armia cesarsko-królewska słabnie. Zdobycze okazały się jednak nietrwałe. Pflanzer-Baltin, który zebrał posiłki, 24 lipca uderzył pod Kuçi nad Semanem i przeciął jedyną dobrą drogę z Wlory przez Fier do Beratu. Pod koniec lipca Włosi zaczęli się cofać, a po przerwie w walkach, 22 sierpnia, Austriacy ruszyli do generalnego natarcia. Ferrero, według Fallsa zapewne z rozkazu Comando Supremo, porzucił prawie wszystkie zdobycze i wycofał się na wzgórza na północ od Wjosy. Austriacy odzyskali Fier i Berat 25 sierpnia (chronologia notuje Berat pod 26 sierpnia). Był to ostatni znaczący sukces armii austro-węgierskiej w polu.

Sprawa wywołała niepokój wśród sojuszników. Brytyjczycy obawiali się o Wlorę, bez której nie dałoby się utrzymać zapory w Cieśninie Otranto, a rząd w Rzymie odpowiadał chłodno, że ofensywę przeprowadził Ferrero z własnej inicjatywy i dalej, niż chciało Comando Supremo. Na Malakastrze Włosi utrzymali się do września. Gdy wielka ofensywa w Macedonii wyprowadziła Bułgarię z wojny, Austriacy musieli opuścić Albanię, a Włosi po rozpoczęciu pościgu 1 października ponownie weszli do Beratu 3 października.