Włochy ogłaszają protektorat nad Albanią

3 czerwca 1917 roku w Gjirokastrze (wł. Argirocastro) na południu Albanii generał Giacinto Ferrero, dowódca włoskich wojsk w tym kraju, odczytał przed zgromadzonymi albańskimi notablami proklamację do całego narodu albańskiego. W imieniu króla Wiktora Emanuela III ogłosił w niej „jedność i niepodległość całej Albanii pod osłoną i opieką Królestwa Włoch”. Datę wybrano starannie: była to rocznica nadania Statutu Albertyńskiego, święto włoskich swobód konstytucyjnych. Ferrero znał Albanię nie od dziś: na przełomie 1915 i 1916 roku dowodził brygadą, która broniła Durrës przed Austriakami.

Co obiecywała proklamacja

Według tekstu ogłoszonego w nowojorskim miesięczniku „Current History” Albańczycy mieli odtąd mieć własny rząd, wojsko, sądy i szkoły, obsadzone przez samych Albańczyków, i swobodnie korzystać z owoców swojej pracy. Proklamacja przypominała, że morze dzieli Włochy i Albanię, ale też je łączy, i wzywała wszystkich Albańczyków, także tych na wychodźstwie, by stanęli „pod sztandarami Albanii i Włoch”. Brytyjski rocznik „Annual Register” streszczał ją krócej: Albania miała mieć pełną swobodę w sprawach wewnętrznych, ale jej stosunki zagraniczne miały pozostawać pod nadzorem Włoch. Podkreślał też, że Włochy wystąpiły z nią same, a nie w imieniu całej Ententy.

Nie była to tylko deklaracja na wyrost. Włosi trzymali wtedy całe południe kraju. Wlorę zajęli jeszcze w grudniu 1914 roku, w 1916 roku rozszerzyli okupację na Epir Północny z Gjirokastrą i portem Saranda, odbierając tę krainę greckiej administracji, a zimą 1917 roku ich placówki połączyły się z lewym skrzydłem armii sprzymierzonych w Macedonii. Północ i środek Albanii, mniej więcej dwie trzecie kraju, zajmowały Austro-Węgry, a w Korczy Francuzi w grudniu 1916 roku ogłosili autonomiczną republikę pod własną opieką. Na początku 1917 roku podobną autonomię pod swoim protektoratem obiecały Albańczykom Austro-Węgry. Włochy, które od lat uważały Albanię za swoją strefę wpływów, nie chciały zostać w tyle.

Zaskoczeni sojusznicy

Proklamacja była przede wszystkim dziełem ministra spraw zagranicznych Sidneya Sonnina. Wielkiej Brytanii ani Francji o niej nie uprzedzono. 11 czerwca w Izbie Gmin podsekretarz stanu lord Robert Cecil przyznał, że o jej zasięgu wie tylko tyle, ile napisała prasa. Pytany, czy obejmuje ona Epir, odpowiadał, że ludność jest tam mieszana, częściowo albańska, a częściowo grecka, i że jego zdaniem proklamacja nie oddaje nikogo Włochom, tylko ogłasza niepodległość Albanii pod ich opieką. Na pytanie, czy sprzymierzonych konsultowano, poprosił o czas na odpowiedź. Według „Current History” rosyjski minister spraw zagranicznych Michaił Tereszczenko zażądał od Rzymu wyjaśnień, co właściwie znaczy słowo „protektorat”, a w Paryżu tłumaczono, że opiekę Włoch należy rozumieć tylko jako sposób na wyrugowanie z Albanii wpływów austriackich.

Niezadowolenie miało też głębsze przyczyny. W tajnym traktacie londyńskim z kwietnia 1915 roku Ententa obiecała Włochom Wlorę i protektorat tylko nad niewielkim państwem w środkowej Albanii, a Serbii, Czarnogórze i Grecji pozwoliła liczyć na pozostałe części kraju. Proklamacja „całej Albanii” przekreślała te nadzieje, zwłaszcza greckie roszczenia do Epiru Północnego. Nie zachwyciła także samych Albańczyków. Wydawana w Ameryce narodowa gazeta „Dielli” pisała 8 czerwca, że Austria i Włochy spierają się o prawo opieki nad Albanią, a Albańczycy chcą prawdziwej niepodległości, nie losu kraju wasalnego. Spór dotarł nawet do rządu w Rzymie: według amerykańskiego rocznika „New International Year Book” trzech ministrów, republikanin i dwóch socjalistów reformistów, protestowało, że Sonnino ogłosił protektorat bez formalnej zgody całego gabinetu.

Co dalej

Pięć dni później Włosi przekroczyli granicę grecką i zajęli Janinę w Epirze, co tylko zwiększyło nieufność Greków i Francuzów. Sonnino próbował uspokoić sojuszników. W przemówieniu w Izbie Deputowanych, które „Annual Register” datuje na 20 czerwca, zapewniał, że Włochy nie mają wobec Albanii innego celu niż obrona przed mieszaniem się trzecich państw, gwarantują jej pełną swobodę w sprawach wewnętrznych, a dokładne granice wyznaczy konferencja pokojowa. Włoski protektorat pozostał jednak jednostronną deklaracją. Włosi zostali w Albanii do 1920 roku, gdy po walkach o Wlorę zrzekli się protektoratu i wycofali z kraju, zatrzymując tylko wyspę Sazan.