Doniesienia o porozumieniu w sprawie jeńców w Szwajcarii

Brytyjska chronologia wojny notuje pod 26 kwietnia 1916 roku, że w Berlinie podpisano porozumienie o przekazaniu do Szwajcarii brytyjskich i niemieckich jeńców wojennych, rannych i chorych. Według tej samej chronologii ratyfikowano je w Londynie 13 maja. Część historyków podaje jako datę zawarcia umowy 2 maja, a brytyjski oficer Henry Picot, który kierował potem opieką nad Brytyjczykami internowanymi w Szwajcarii, pisał po prostu, że układ objął Wielką Brytanię i Niemcy w maju 1916 roku. Rozbieżności wynikają zapewne z tego, że porozumienie zawierano w kilku krokach. 17 maja minister spraw zagranicznych Edward Grey odpowiedział na piśmie na interpelację w Izbie Gmin, że umowa z rządem niemieckim została osiągnięta.

Wzór francusko-niemiecki

Brytyjczycy nie byli tu pionierami. Już w lutym 1915 roku, z inicjatywy szwajcarskiej Rady Federalnej, Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża i Stolicy Apostolskiej, Francja i Niemcy uzgodniły wymianę ciężko okaleczonych jeńców, niezdolnych już do służby. Według Picota do listopada 1916 roku przez Szwajcarię przejechało w ten sposób do domu ponad 8,6 tysiąca Francuzów i ponad 2,3 tysiąca Niemców. Wkrótce przewodniczący MKCK Gustave Ador zaproponował krok dalej: by w szwajcarskich górach leczyć także lżej rannych i chorych, zwłaszcza na gruźlicę, którzy po wyzdrowieniu mogliby wrócić do armii i dlatego nie podlegali wymianie. Rozwiązaniem miało być internowanie: jeniec przebywał w neutralnym kraju do końca wojny, a Szwajcarzy pilnowali, by nie uciekł do swoich.

Rokowania były długie, bo Niemcy chcieli, by obie strony wysyłały taką samą liczbę ludzi, a Francuzi, by decydował stan zdrowia. Pomógł Watykan, którego wysłannik zaproponował, by jeńców w obozach badały neutralne komisje lekarzy. W grudniu 1915 roku osiągnięto porozumienie, a w styczniu 1916 roku do Szwajcarii zaczęli przyjeżdżać pierwsi chorzy. Do połowy lutego było ich już ponad 1200, głównie Francuzów, umieszczonych w uzdrowiskach takich jak Leysin i Montana. Od marca po obozach jenieckich we Francji i w Niemczech jeździły komisje złożone z dwóch szwajcarskich lekarzy i oficera państwa, które przetrzymywało jeńców. Wybranych kierowano na ostateczne badanie do Lyonu lub do Konstancji. Gdy system już działał, rząd szwajcarski zaproponował tę samą gościnę jeńcom brytyjskim i niemieckim w rękach Brytyjczyków.

Pierwsi Brytyjczycy w Szwajcarii

Umowę wykonano szybko. Pierwszy transport brytyjskich jeńców z Niemiec wyjechał z Konstancji do Szwajcarii 28 maja 1916 roku. Na stacjach w Zurychu, Bernie i Lozannie witały go tłumy, choć pociąg jechał późnym wieczorem i nocą. 30 maja żołnierze dotarli do Château-d’Oex, alpejskiego uzdrowiska w kantonie Vaud, gdzie zakwaterowano ich w hotelach i pensjonatach. Brytyjski poseł w Bernie Evelyn Grant Duff zanotował wieczorem, że nigdy w życiu nie widział takiego przyjęcia. Jeden z żołnierzy powiedział mu, że czuje się, jakby „spadł prosto z piekła do nieba”.

Internowanie nie oznaczało wolności. Jeńcy podlegali szwajcarskiej dyscyplinie wojskowej, a ich utrzymanie opłacały ich własne państwa. Mieli jednak opiekę lekarską, lepsze jedzenie i kontakt z rodzinami. Pod koniec 1916 roku w Szwajcarii przebywało około 1,9 tysiąca Brytyjczyków, ponad 16 tysięcy Francuzów i Belgów oraz blisko 8,5 tysiąca Niemców i Austriaków. Na mocy porozumienia haskiego z lipca 1917 roku Brytyjczyków i Niemców internowano również w Holandii, choć większe transporty ruszyły dopiero na początku 1918 roku. Do końca wojny przez Szwajcarię przewinęło się około 68 tysięcy internowanych żołnierzy obu stron.