Porozumienie o holenderskim piasku i żwirze

Na początku maja 1918 roku rząd Holandii i rząd niemiecki doszły do porozumienia w sporze, który przez kilka kwietniowych dni groził neutralnemu państwu wojną. Holendrzy zgodzili się wznowić tranzyt niemieckiego piasku i żwiru przez swoje terytorium do okupowanej Belgii i wywóz własnego żwiru do Belgii, a Niemcy zgodzili się na holenderskie warunki w innych sprawach. Brytyjska chronologia wojny zapisuje zawarcie porozumienia pod 2 maja. Według dokumentów dyplomatycznych ogłoszonych w amerykańskim zbiorze Foreign Relations of the United States rokowania toczyły się od końca kwietnia: 3 maja holenderski minister spraw zagranicznych John Loudon mówił amerykańskiemu posłowi, że umowa jest niemal gotowa, następnego dnia przedstawił ją Stanom Generalnym, a ostateczną wymianę not w Berlinie zapowiadał na 16 maja.

Beton dla Flandrii

Spór ciągnął się od 1916 roku. Niemcy sprowadzali piasek i żwir barkami w dół Renu, a dalej holenderskimi drogami wodnymi i koleją do Belgii. Oficjalnie miały służyć do budowy i naprawy belgijskich dróg. Brytyjczycy byli przekonani, że trafiają do betonu, z którego Niemcy budowali schrony i bunkry we Flandrii. Holenderski rząd przyznawał, że przewóz materiałów na cele wojskowe byłby niezgodny z neutralnością, ale zadowalał się niemieckimi zaświadczeniami o pokojowym przeznaczeniu każdego ładunku. Według brytyjskich wyliczeń od 1 stycznia do 15 sierpnia 1917 roku przeszło tędy około 3 milionów ton. W październiku 1917 roku Londyn, nie mogąc się doczekać zadowalającej odpowiedzi Hagi, odciął Holendrom możliwość przesyłania handlowych telegramów brytyjskimi kablami. Holendrzy zapowiedzieli wcześniej, że do 15 listopada przepuszczą jeszcze 370 tysięcy ton, czyli tyle, ile Niemcy potrzebowali do wiosny, i tego dnia tranzyt rzeczywiście ustał. Amerykański poseł w Hadze John Garrett zauważał jednak w grudniu, że brytyjski nacisk przez kable zawiódł, i spodziewał się wznowienia przewozów w połowie marca.

Kwietniowy kryzys

W kwietniu 1918 roku, gdy na froncie zachodnim trwała niemiecka ofensywa, a stosunki Holandii z aliantami były napięte po rekwizycji holenderskich statków, Niemcy przedstawili w Hadze serię żądań. Domagali się między innymi swobodnego i niekontrolowanego tranzytu piasku i żwiru, przepuszczania towarów cywilnych linią kolejową przez Limburgię i zgody na wyjście statków niemieckich i austriackich internowanych w Antwerpii przez wody holenderskie. Według informacji, które brytyjski gabinet wojenny przekazał wojskowym przedstawicielom sprzymierzonych w Wersalu, niemiecki poseł Friedrich Rosen dostał polecenie, by zapowiedzieć, że w razie odmowy Niemcy są gotowi użyć siły, ale przekazał to tylko ustnie i ogólnikowo, bo obawiał się, że takie ultimatum oznaczałoby wojnę. 25 kwietnia Loudon zapytał posłów Francji, Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych, czy w interesie sprzymierzonych leży, by Holandia oparła się Niemcom aż do zerwania stosunków. Wojskowi w Wersalu odpowiedzieli, że Holandia nie zdoła sama się obronić, a sprzymierzeni nie mogą jej teraz pomóc, więc na razie lepiej, by pozostała neutralna. 29 kwietnia posłowie brytyjski i francuski wręczyli Loudonowi oświadczenie, które pozwalało mu przyjąć część niemieckich żądań. Amerykanin był przy tym, ale bez instrukcji nie przyłączył się formalnie. Loudon, jak zanotował amerykański poseł, odetchnął z wyraźną ulgą.

Treść porozumienia

Niemcy sami ograniczyli tranzyt do 1,6 miliona ton rocznie i zobowiązali się, że materiał nie zostanie użyty do celów wojskowych. Holendrzy przedstawili to jako swoje zwycięstwo: według Loudona była to ilość mniejsza niż ta, którą holenderski rząd uznawał za potrzebną do zwykłego utrzymania belgijskich dróg. Holandia zgodziła się też na wywóz do Belgii do 250 tysięcy ton własnego żwiru miesięcznie, czego jej zdaniem neutralność nie zabraniała. Na kolei przez Roermond wznowiono ruch towarowy, ale bez broni, amunicji, samolotów i zaopatrzenia dla wojska, a statki w Antwerpii nie dostały zgody na wyjście. Rząd holenderski obiecał tylko uprościć uciążliwe kontrole celne na statkach reńskich. 4 maja Loudon ogłosił w parlamencie, że napięcie w stosunkach z Niemcami minęło.

Sprzymierzeni nie uznali sprawy za zamkniętą. Wobec Holandii nadal obowiązywało w zasadzie amerykańskie embargo, a brytyjski historyk oficjalny handlu morskiego Ernest Fayle pisał, że po rekwizycji statków i fiasku rokowań w sprawie piasku i żwiru porozumienie gospodarcze z Hagą było na razie wykluczone. W połowie lipca rząd brytyjski złożył formalny protest przeciwko „porozumieniu o piasku i żwirze”.