Afonso Costa po raz trzeci premierem

25 kwietnia 1917 roku prezydent Bernardino Machado powołał nowy rząd Portugalii. Na jego czele po raz trzeci stanął Afonso Costa, przywódca Partii Demokratycznej. Tak jak w poprzednich swoich gabinetach, zatrzymał dla siebie ministerstwo finansów, którym kierował także w ustępującym rządzie. Tego samego dnia odszedł gabinet Antónia José de Almeidy, tak zwany rząd „Świętej Unii”, który rządził od marca 1916 roku, przez ponad 13 miesięcy. Jak na niestabilną Pierwszą Republikę był to bardzo długi okres.

Koniec „Świętej Unii”

„Święta Unia” od początku była w praktyce koalicją tylko dwóch partii: demokratów Costy i ewolucjonistów Almeidy. Unioniści Manuela de Brito Camacho, socjaliści, monarchiści i katolicy pozostali w opozycji. Zimą koalicja słabła. W grudniu 1916 roku, po nieudanym buncie oficera marynarki Machado Santosa przeciw wysyłaniu wojsk do Francji, parlament uchwalił przepisy pozwalające przetrzymywać oskarżonych o działalność wywrotową bez wyroku aż do końca wojny. Dla części posłów ewolucjonistów było to za wiele. Opuścili swoją partię i przeszli do opozycji, do „bloku parlamentarnego” skupionego wokół unionistów.

Do rozpadu rządu doprowadził spór o Narodową Radę Gospodarczą, nowe ciało, w którym rząd spotykał się z przedstawicielami rolnictwa, handlu i przemysłu, nazywanymi wtedy „siłami żywymi” kraju. Rada, utworzona dekretem w marcu 1917 roku, miała własny budżet i sekretariat, a jej opinie drukowano w dzienniku urzędowym. Demokraci uznali ją za konkurencję dla parlamentu, w którym mieli większość. Według historyka Filipe Ribeiro de Menesesa do starcia doszło w kwietniu, gdy Costa przebywał za granicą, według portugalskich chronologii w Hiszpanii i we Francji, a Almeida był, jak często, chory. Ministrowie obecni w Izbie postawili sprawę rady jako kwestię zaufania. Posłowie demokratyczni zagłosowali wtedy razem z opozycją i rząd upadł. Wielu obserwatorów, w Portugalii i za granicą, nie wierzyło, by zrobili to bez wiedzy swojego przywódcy. Według tych samych chronologii Costa wrócił do kraju 23 kwietnia, a dwa dni później był już premierem.

Rząd demokratów

Nowy gabinet tworzyli wyłącznie demokraci i kilku bezpartyjnych fachowców. Ewolucjoniści nie weszli do rządu, ale obiecali poprzeć go w sprawach ważnych dla kraju, więc nazwa „Świętej Unii” formalnie przetrwała. Ze starego rządu przeszli dwaj najważniejsi dla wojny ministrowie: José Norton de Matos, minister wojny od lipca 1915 roku i organizator korpusu dla Francji, oraz minister spraw zagranicznych Augusto Soares. Ministrem spraw wewnętrznych został Artur de Almeida Ribeiro, ministrem sprawiedliwości Alexandre Braga, a ministrem kolonii bezpartyjny Ernesto de Vilhena, syn jednego z przywódców dawnych monarchistów. Portugalski politolog José Adelino Maltez zwraca uwagę, że w gabinecie zasiadało wielu byłych monarchistów, a tylko dwóch „historycznych” republikanów: sam Costa i Braga. 26 kwietnia rząd stanął przed Izbą Deputowanych, a 27 kwietnia przed Senatem.

Najważniejszym zadaniem nadal była wojna. Od lutego do Francji płynęły transporty Portugalskiego Korpusu Ekspedycyjnego, a 4 kwietnia, gdy Costa był jeszcze za granicą, pierwsze portugalskie oddziały weszły na szkolenie do okopów obok Brytyjczyków. Costa, który od 1914 roku domagał się udziału Portugalii w wojnie u boku Wielkiej Brytanii, liczył, że udział w walkach we Francji zapewni krajowi miejsce przy przyszłym stole pokojowym i pomoże ochronić jego kolonie. W kraju sytuacja była jednak coraz gorsza. Brakowało chleba, ceny rosły, a w Porto już w kwietniu tłum rabował piekarnie.

Ostatni rząd Costy

Gabinet przetrwał niecałe osiem miesięcy. W maju Lizbonę ogarnęły rozruchy głodowe, które pochłonęły dziesiątki ofiar, a rząd zawiesił gwarancje konstytucyjne. W samej Partii Demokratycznej część posłów zarzucała Coście, że jest „fałszywym radykałem”, i domagała się rządu ogólnonarodowego. W lipcu opozycja wymusiła tajne posiedzenia parlamentu poświęcone udziałowi Portugalii w wojnie. W październiku Costa i prezydent Machado odwiedzili żołnierzy we Flandrii. Na początku grudnia 1917 roku władzę przejął w wojskowym zamachu major Sidónio Pais, a Costę aresztowano w Porto. Był to jego ostatni rząd. Po wojnie, w 1919 roku, przewodniczył portugalskiej delegacji na konferencji pokojowej w Paryżu i podpisał w imieniu kraju traktat wersalski.