Dymisja rządu Ajn od-Dole

Latem 1915 roku upadł rząd Persji, na którego czele od przełomu kwietnia i maja stał sędziwy książę Abdolmadżid Mirza, znany pod tytułem Ajn od-Dole. Brytyjska chronologia wojny notuje jego dymisję dopiero pod 17 sierpnia, dzień przed powołaniem następcy. Źródła perskie i Encyclopaedia Iranica wskazują jednak, że gabinet ustąpił już w lipcu. Perskie zestawienia rządów kończą jego urzędowanie 29 tira 1294 roku według kalendarza irańskiego, czyli 21 lipca 1915 roku, i pod tą datą umieszczamy ten artykuł. Przez następne tygodnie kraj czekał na nowy rząd.

Minister, którego chcieli Brytyjczycy

Ajn od-Dole, dawny przeciwnik rewolucji konstytucyjnej, objął urząd po upadku gabinetu Moszira od-Dole, wymuszonym przez Rosję i Wielką Brytanię. Starał się ułożyć rząd tak, by zadowolić wszystkie strony, ale jedna z jego decyzji okazała się dla niego zgubna. Ministrem spraw wewnętrznych został, w dużej mierze pod naciskiem Brytyjczyków, książę Abdolhosejn Mirza Farmanfarma, członek dynastii Kadżarów. Według Encyclopaedia Iranica przez większą część wojny był on blisko związany z Brytyjczykami i otrzymywał od nich hojne subsydia, a w Teheranie Wielka Brytania miała wówczas niewielu wpływowych przyjaciół.

Dla demokratów w Madżlisie, perskim parlamencie, Farmanfarma był nie do przyjęcia. Wśród perskich nacjonalistów rosła wtedy sympatia do Niemiec, a wielu z nich liczyło, że Niemcy i Turcy pomogą Persji uwolnić się od rosyjskiej i brytyjskiej kurateli. Encyclopaedia Iranica pisze, że minister popełnił polityczny błąd, okazując wrogość wobec Turków, i deputowani wystąpili przeciw niemu. Ajn od-Dole nie poświęcił swojego ministra i stanął po jego stronie. Wtedy Madżlis wezwał do interpelacji samego premiera, który musiał ustąpić razem z całym gabinetem.

Kraj bez steru

Rząd upadał w chwili, gdy Persja coraz bardziej wymykała się spod kontroli Teheranu. Na południu niemieccy agenci podburzali plemiona, a 12 lipca plemiona Tangestanu zaatakowały brytyjską rezydenturę w Buszehrze. Na północy stały wojska rosyjskie, a na zachodzie działały oddziały osmańskie. Przez neutralną Persję przedzierały się też na wschód niemieckie misje, które chciały namówić emira Afganistanu do wojny z Brytyjczykami. Kraj nękał ponadto głód. Według Encyclopaedia Iranica Ajn od-Dole kazał wtedy piec w Teheranie chleb z pszenicy z własnych majątków i rozdawać go za darmo potrzebującym.

Według perskich źródeł szach Ahmad dopiero na początku sierpnia powierzył misję tworzenia rządu Mostowfiemu ol-Mamalekowi, który kierował już rządem do marca 1915 roku. Ajn od-Dole wrócił na stanowisko premiera jeszcze raz, w listopadzie 1917 roku, ale i wtedy rządził zaledwie dwa miesiące.