Dymisja rządu Bernardina Machado

Brytyjska chronologia wojny notuje pod 11 grudnia 1914 roku dymisję portugalskiego premiera, doktora Bernardina Machado Guimarãesa, i dodaje, że urzędował od 23 czerwca. Obie daty wymagają wyjaśnienia. Bernardino Machado stał na czele rządu od 9 lutego 1914 roku, a 23 czerwca jedynie przebudował gabinet, dlatego część opracowań mówi o dwóch jego rządach. Według portugalskich historyków o dymisję poprosił już 4 grudnia. Jego gabinet sprawował jednak władzę do 12 grudnia, gdy zastąpił go nowy rząd.

Rząd zgody

Machado, profesor z Coimbry i były minister z czasów monarchii, wrócił w 1914 roku do Lizbony z placówki posła w Rio de Janeiro. Prezydent Manuel de Arriaga powierzył mu misję uspokojenia życia politycznego Pierwszej Republiki, wstrząsanego walką między radykalną Partią Demokratyczną Afonso Costy a umiarkowanymi republikanami. Machado stworzył gabinet ponadpartyjny, w którym obok kilku demokratów zasiedli bezpartyjni fachowcy. Rząd ogłosił amnestię, która objęła ponad dwa tysiące więźniów i emigrantów, głównie monarchistów. W czerwcu ministrowie demokratyczni odeszli, a Machado uzupełnił gabinet osobami bez przynależności partyjnej.

Tę ugodowość wyśmiewano. Pisarz Raul Brandão wspominał, że premier obiecywał wszystko wszystkim, a jego uprzejmość męczyła współpracowników. Guerra Junqueiro mówił, że Machado nie jest z żelaza, lecz z gumy: można po nim przejechać walcem, a on zaraz wstanie i uchyli kapelusza.

Wojna dzieli republikanów

Wybuch wojny postawił przed rządem zadanie, którego nie dało się rozwiązać ugodą. 7 sierpnia Machado zapewnił parlament, że Portugalia dochowa sojuszu z Anglią, ale na prośbę Londynu nie ogłosiła ani neutralności, ani przystąpienia do wojny. Demokraci Costy chcieli wojny u boku Ententy, licząc, że wzmocni ona republikę i ochroni kolonie. Unioniści Brito Camacho zgadzali się co najwyżej na walkę w Afryce, a monarchiści byli przeciwni. Jesienią w Angoli doszło do starć z Niemcami, a 23 listopada Kongres na wniosek Machado upoważnił rząd do udziału w wojnie, kiedy uzna to za konieczne.

Równocześnie rósł spór o wybory. Zaplanowane na 1 listopada wybory parlamentarne odłożono z powodu wojny. 2 grudnia zebrał się więc dawny Kongres, choć według krytyków jego mandat już wygasł. Partie szykowały się do walki o władzę, a Machado nie zdołał ani jasno określić stanowiska Portugalii wobec wojny, ani przedstawić nowej ordynacji wyborczej.

Odejście

Dymisja zaskoczyła wielu polityków. Spekulowano, że Machado myśli o prezydenturze. Konstytucja z 1911 roku zabraniała wybierać na prezydenta ministrów, którzy nie odeszli z rządu co najmniej sześć miesięcy przed wyborem. Kadencja Arriagi miała się skończyć w 1915 roku. Prezydent Arriaga, którego plan pojednania republikanów właśnie się załamał, rozważał podobno własną rezygnację, ale ostatecznie zaczął szukać nowego premiera.

Machado wrócił do wielkiej polityki szybciej, niż można się było spodziewać. W sierpniu 1915 roku parlament wybrał go na prezydenta republiki. To za jego prezydentury, w marcu 1916 roku, Niemcy wypowiedziały Portugalii wojnę.