Izba Gmin o celach wojny

Brytyjska chronologia wojny podaje pod 14 lutego 1917 roku, że rząd brytyjski zapewnił w Izbie Gmin, iż zwrot Alzacji i Lotaryngii Francji jest jednym z celów wojny. W indeksie tej samej chronologii zapewnienie to figuruje pod 15 lutego. W zapisach debat Izby Gmin z lutego 1917 roku nie udało się jednak odnaleźć wypowiedzi ministra, która wymieniałaby obie prowincje z nazwy. 14 lutego w Izbie padły za to pytania o cele wojny, a odpowiedzi rządu odsyłały do wspólnej noty sprzymierzonych, w której sprawę Alzacji i Lotaryngii ujęto, choć bez podawania nazw.

Pytania posła Outhwaite’a

14 lutego liberalny poseł Robert Outhwaite, zwolennik pokoju przez rokowania, zapytał, czy rządy sprzymierzone zamierzają w powojennym układzie przyznać niepodległość narodom, którym obecnie jej odmawiają. Minister spraw zagranicznych Arthur Balfour odpowiedział krótko, że nie ma nic do dodania do złożonych już oświadczeń o celach sprzymierzonych. Outhwaite dopytywał, czy rząd nie dałby lepszego przykładu, przyznając niepodległość Irlandii. Zaraz potem zapytał, czy wobec powszechnej niewiedzy o Czechosłowakach, o których niepodległość walczą sprzymierzeni, rząd nie ogłosi, jakiego terytorium żądają i jakiego chcą ustroju. Balfour odparł, że nie uważa tego za potrzebne.

Dzień wcześniej podsekretarz stanu lord Robert Cecil zapowiedział, że odpowiedź sprzymierzonych na notę Wilsona z 10 stycznia zostanie wydrukowana wraz z tłumaczeniem i przedłożona parlamentowi. To właśnie te „złożone już oświadczenia”. Wśród celów wojny nota wymieniała zwrot prowincji i ziem odebranych niegdyś sprzymierzonym siłą lub wbrew woli mieszkańców. Brytyjski rocznik „The Annual Register” odnotował, że powszechnie odczytano to jako aluzję do Alzacji i Lotaryngii, które Francja utraciła na rzecz Niemiec w 1871 roku na mocy pokoju frankfurckiego. Balfour chciał w grudniu, na konferencji w Londynie, by alianci powiedzieli to wprost, ale ostatecznie przyjęto ogólniejszą formułę.

Co wiedział Londyn

Francja miała w tej sprawie dalej idące plany, niż wynikało z noty. Według francuskiego historyka Stéphane’a Tisona na naradzie w Pałacu Elizejskim 7 października 1916 roku uzgodniono, że Francja zażąda granic z 1790 roku, czyli Alzacji i Lotaryngii razem z Zagłębiem Saary, a o losie lewego brzegu Renu zdecyduje się po wojnie. Ambasador w Londynie Paul Cambon zapoznał z tymi postanowieniami Brytyjczyków 12 stycznia 1917 roku. Szczegółowo omawiał je z Balfourem dopiero w czerwcu.

Tymczasem tego samego 14 lutego w Piotrogrodzie francuski ambasador Maurice Paléologue i rosyjski minister spraw zagranicznych Nikołaj Pokrowski wymienili listy, które utrwaliły ustalenia Gastona Doumergue’a, przebywającego w Rosji na konferencji sojuszniczej. Rosja zgodziła się poprzeć zwrot Alzacji i Lotaryngii w granicach z 1790 roku, przyłączenie całego zagłębia węglowego Saary i utworzenie na pozostałej części lewego brzegu Renu państw neutralnych, oddzielonych od Niemiec. W zamian Francja w osobnej wymianie not w Paryżu, zakończonej na początku marca, zgodziła się zostawić Rosji swobodę w ustalaniu jej zachodnich granic. Wielka Brytania nie była stroną tego porozumienia.

Później

Sprawa wracała w Izbie Gmin jeszcze kilka razy. 15 listopada 1917 roku poseł Fred Jowett zapytał, kiedy rząd brytyjski zgodził się poprzeć Francję w uznaniu zwrotu Alzacji i Lotaryngii za istotny punkt celów wojny. Lord Robert Cecil odpowiedział, że był to „dobrze rozumiany cel wojny od chwili, gdy przystąpiliśmy do wojny”. Brytyjska chronologia uznaje tę wypowiedź za kolejne zapewnienie w tej sprawie. Najdobitniej powiedział to jednak premier David Lloyd George w przemówieniu do związkowców 5 stycznia 1918 roku. Zapowiedział, że Wielka Brytania będzie „do śmierci” stała przy francuskiej demokracji w jej żądaniu naprawienia „wielkiej krzywdy z 1871 roku”, gdy wbrew woli ludności oderwano od Francji dwie prowincje. Po wojnie, na mocy traktatu wersalskiego, Alzacja i Lotaryngia wróciły do Francji.