Pierwsze walki na granicy Królestwa Polskiego

Wraz z wypowiedzeniem przez Niemcy wojny Rosji 1 sierpnia 1914 roku granica między oboma imperiami stała się linią frontu. Biegła ona przez ziemie dawnej Rzeczypospolitej, oddzielając zabór pruski od Królestwa Polskiego, podporządkowanego Rosji. Na froncie wschodnim wojna zaczynała się więc na ziemiach polskich.

Już pierwszego dnia doszło do wymiany ognia na pograniczu Prus Wschodnich i Królestwa Polskiego. Według miejscowych relacji w Prostkach, przy granicy z Grajewem, rosyjska kawaleria ostrzelała pociąg z żołnierzami pruskiego pułku piechoty. Były to jedne z pierwszych strzałów wojny niemiecko-rosyjskiej.

Rosyjskie plany wojenne nie przewidywały obrony zachodniej części Królestwa Polskiego, wysuniętej daleko między Prusy a Austro-Węgry. Wojska carskie wycofały się więc z przygranicznych miast, a Niemcy zajmowali je niemal bez walki. 2 sierpnia do opuszczonego przez Rosjan Kalisza wkroczył batalion pruskiego pułku piechoty, a 3 sierpnia pierwsi niemieccy żołnierze pojawili się w Częstochowie.

Dla Kalisza wkroczenie Niemców okazało się tragiczne. Od 4 sierpnia miasto padło ofiarą ostrzału artyleryjskiego, egzekucji i podpaleń. W ciągu kilku tygodni niemal całe historyczne centrum zostało zniszczone, a większość mieszkańców uciekła. Zburzenie Kalisza stało się jednym z pierwszych i najbardziej wstrząsających przykładów przemocy wobec ludności cywilnej w czasie Wielkiej Wojny.

Dla Polaków wojna miała szczególnie dramatyczny wymiar. Mieszkańcy trzech zaborów służyli w armiach Rosji, Niemiec i Austro-Węgier, a więc po przeciwnych stronach frontu. Równocześnie wojna mocarstw zaborczych dawała nadzieję na odzyskanie niepodległości. Już 6 sierpnia z Krakowa w kierunku Królestwa Polskiego wyruszyła utworzona przez Józefa Piłsudskiego Pierwsza Kompania Kadrowa.