Porozumienie londyńskie obejmuje Turcję

Brytyjska chronologia wojny odnotowuje pod 26 stycznia 1915 roku, że rządy Wielkiej Brytanii, Francji i Rosji zgodziły się uznać pakt londyński za obowiązujący również w wojnie z Imperium Osmańskim. Nie udało nam się dotrzeć do tekstu tego uzgodnienia ani ustalić, w jakiej formie je zawarto. Zapewne była to wymiana not lub depesz między trzema stolicami, a nie nowy dokument podpisany z taką oprawą jak deklaracja z września 1914 roku.

Wojna, której nie przewidziano

W deklaracji podpisanej w Londynie we wrześniu 1914 roku trzy mocarstwa zobowiązały się, że „w czasie obecnej wojny” nie zawrą odrębnego pokoju, a warunki pokoju będą ustalać wspólnie. Dokument nie wymieniał przeciwników z nazwy, ale powstał w czasie, gdy Ententa walczyła z Niemcami i Austro-Węgrami. Turcja była wtedy jeszcze neutralna. Do wojny weszła dopiero pod koniec października, gdy jej flota zaatakowała rosyjskie porty nad Morzem Czarnym. Na początku listopada wojnę wypowiedziały jej Rosja, a potem Wielka Brytania i Francja. Można więc było się spierać, czy wojna z Turcją jest częścią tej samej „obecnej wojny”, czy odrębnym konfliktem, który każde z mocarstw mogłoby zakończyć na własną rękę.

Każdy miał w Turcji swoje cele

Wątpliwość nie była czysto prawnicza. Każdy z sojuszników miał w Imperium Osmańskim własne, sprzeczne nieraz interesy. Rosja od dawna dążyła do opanowania Konstantynopola i cieśnin, a jesienią 1914 roku brytyjski minister spraw zagranicznych Edward Grey zapewnił ją, że ich los zostanie rozstrzygnięty zgodnie z jej interesami. Wielka Brytania myślała przede wszystkim o bezpieczeństwie Egiptu, Kanału Sueskiego i drogi do Indii, a jej wojska zajęły już Basrę nad Zatoką Perską. Francja miała w Turcji ogromne kapitały i ambicje w Syrii. Odrębny pokój z sułtanem pozwoliłby któremuś z sojuszników zabezpieczyć własne zdobycze kosztem pozostałych.

Sprawa nabrała wagi w styczniu 1915 roku. Rosjanie, którzy pod koniec grudnia prosili sojuszników o pomoc przeciwko tureckiej ofensywie na Kaukazie, zdążyli tymczasem rozbić Turków pod Sarykamyszem, a w Londynie przygotowywano już wyprawę morską na Dardanele, z Konstantynopolem jako celem. Ententa zabiegała też o przyłączenie Grecji, Bułgarii i Rumunii, obiecując im nabytki, w tym ziemie osmańskie. Rozciągnięcie zobowiązania na wojnę z Turcją dawało sojusznikom pewność, że żaden z nich nie porozumie się z Konstantynopolem za plecami pozostałych.

Dalsze losy

Wkrótce przyszły znacznie dalej idące porozumienia w sprawie przyszłości Imperium Osmańskiego. Już w marcu i kwietniu 1915 roku Wielka Brytania i Francja w tajnej wymianie not zgodziły się, by po wojnie Rosja otrzymała Konstantynopol i cieśniny. W 1916 roku Brytyjczycy i Francuzi, za zgodą Rosji, uzgodnili podział arabskich prowincji imperium w umowie Sykes-Picot. Do samego paktu londyńskiego przystąpiły w 1915 roku Japonia i Włochy. Rosja złamała go dopiero w 1918 roku, zawierając odrębny pokój z państwami centralnymi, w tym z Turcją.