Porozumienie z Kiachty

7 czerwca 1915 roku (25 maja według kalendarza juliańskiego, którym posługiwała się wtedy Rosja) w Kiachcie, przygranicznym mieście nad granicą rosyjsko-mongolską, przedstawiciele Rosji, Chin i Mongolii podpisali trójstronne porozumienie o statusie Mongolii Zewnętrznej. Kraj, który od trzech i pół roku uważał się za niepodległy, został uznany za autonomiczną część terytorium Chin. Układ kończył dziewięć miesięcy rokowań i na kilka lat ustalił położenie Mongolii między dwoma sąsiadami.

Od niepodległości do autonomii

Gdy jesienią 1911 roku w Chinach wybuchła rewolucja Xinhai, mongolscy książęta i duchowni zerwali z dynastią mandżurską. 1 grudnia 1911 roku ogłosili niepodległość, a pod koniec miesiąca w Urdze, dzisiejszym Ułan Bator, intronizowano na władcę państwa najwyższego duchownego buddyzmu mongolskiego, Bogda Chana. Rosja nie chciała uznać pełnej niepodległości Mongolii, ale zależało jej na buforze między Syberią a Chinami. 3 listopada 1912 roku zawarła z rządem w Urdze układ, w którym obiecała pomagać w utrzymaniu autonomii kraju, a w zamian uzyskała szerokie przywileje handlowe. Rok później, 5 listopada 1913 roku, w deklaracji rosyjsko-chińskiej Rosja uznała zwierzchnictwo Chin nad Mongolią Zewnętrzną, a Chiny jej autonomię. Mongołowie, których o zdanie nie zapytano, zaprotestowali i oświadczyli, że deklaracji nie uznają. Rosja zgodziła się wtedy na rokowania trójstronne, w których Mongolia miała uczestniczyć na równi z Rosją i Chinami.

Rokowania otwarto w Kiachcie 8 września 1914 roku, już po wybuchu wojny w Europie. Rosję reprezentował radca stanu Aleksandr Miller, agent dyplomatyczny i konsul generalny w Mongolii. Chiny wysłały generała Bi Guifanga i Chen Lu, posła w Meksyku, a Bogda Chan dwóch dostojników: zastępcę szefa resortu sprawiedliwości Szyrnendamdina i szefa resortu finansów, księcia Czagdardżawa. Delegacja mongolska liczyła, że Rosja poprze jej żądanie pełnej niepodległości, a nawet przyłączenia Mongolii Wewnętrznej, do której wojska mongolskie wkroczyły w 1913 roku. Piotrogród dał jednak Mongołom do zrozumienia, że nigdy nie zamierzał popierać takich planów. Chińczycy z kolei chcieli, by autonomia była jak najwęższa. Rosyjskie stanowisko, pośrodku między obu stronami, ostatecznie przeważyło.

Co ustalono

Porozumienie liczyło 22 artykuły. Mongolia Zewnętrzna uznała deklarację rosyjsko-chińską z 1913 roku i zwierzchnictwo Chin. Chiny i Rosja uznały autonomię Mongolii Zewnętrznej „jako części terytorium chińskiego”. Autonomiczny rząd w Urdze nie mógł zawierać z obcymi państwami traktatów w sprawach politycznych i terytorialnych, zachował natomiast wyłączne prawo do zarządzania sprawami wewnętrznymi i do zawierania umów handlowych i przemysłowych. Chiny i Rosja zobowiązały się nie mieszać w wewnętrzną administrację kraju. Tytuł Bogda Chana jako władcy Mongolii Zewnętrznej miał odtąd nadawać prezydent Republiki Chińskiej, a w dokumentach urzędowych obok tradycyjnego mongolskiego kalendarza miał być używany kalendarz republiki.

W Urdze miał rezydować chiński dostojnik z eskortą nie większą niż 200 żołnierzy, a jego zastępcy w Uliastaju, Kobdo i mongolskiej części Kiachty z eskortami do 50 ludzi. Przedstawicielowi chińskiemu przysługiwało pierwszeństwo na wszystkich uroczystościach, a zarazem miał czuwać, by władze mongolskie nie naruszały praw zwierzchnich Chin. Rosyjska straż konsularna w Urdze nie mogła przekraczać 150 ludzi. Terytorium autonomii objęło ziemie podległe dawniej urzędnikom dynastii Qing w Urdze, Uliastaju i Kobdo. Dokładną granicę z Chinami miała w ciągu dwóch lat wytyczyć komisja trzech państw. Chińscy kupcy nie płacili ceł od towarów przywożonych do Mongolii, a odcinek linii telegraficznej z Kiachty przez Urgę do Kałganu, leżący na terytorium autonomii, przeszedł na własność rządu mongolskiego. W razie sporów o wykładnię rozstrzygać miał tekst francuski. Do układu dołączono noty, w których Chiny ogłosiły amnestię dla Mongołów, którzy poddali się władzy w Urdze, i obiecały nie utrudniać pielgrzymek do Bogda Chana.

Znaczenie

Dla Mongołów porozumienie było rozczarowaniem: zamiast uznania niepodległego państwa dostali autonomię pod chińskim zwierzchnictwem, a Chiny odzyskały w Urdze stałe przedstawicielstwo. Rosja osiągnęła swój cel: zachowała w Mongolii Zewnętrznej przywileje handlowe i wpływy, nie angażując wojsk w chwili, gdy cała jej uwaga była skupiona na froncie w Europie. Pekin, który w tych samych miesiącach musiał się bronić przed żądaniami Japonii, nazywał układ dyplomatycznym wybiegiem o przejściowym charakterze.

Porozumienie przetrwało niewiele dłużej niż carska Rosja. Po rewolucjach 1917 roku zabrakło mocarstwa, które by go pilnowało. Jesienią 1919 roku do Urgi wkroczyły chińskie wojska, a w listopadzie Pekin zniósł autonomię Mongolii. Dwa lata później Chińczyków wyparły z Urgi oddziały białego generała Romana von Ungern-Sternberga, a w 1924 roku powstała Mongolska Republika Ludowa.