Restauracja mandżurska w Chinach

1 lipca 1917 roku o czwartej nad ranem w Zakazanym Mieście w Pekinie garstka mandżurskich książąt, dworzan i dawnych urzędników cesarskich asystowała przy ponownym wstąpieniu na tron jedenastoletniego Puyi, ostatniego cesarza z dynastii Qing, który abdykował w lutym 1912 roku. Za zamachem stał generał Zhang Xun, zwany „marszałkiem z warkoczem”, bo on i jego żołnierze na znak wierności dynastii nie obcięli warkoczy. Nocą jego oddziały zajęły dworzec, pocztę i telegraf, a rano policja obchodziła sklepy i domy z poleceniem wywieszenia cesarskiej flagi ze smokiem. Mieszkańcy stolicy obudzili się w cesarstwie. Amerykański poseł Paul Reinsch zawiadomił w południe Departament Stanu, że o drugiej w nocy szef sztabu generalnego i dowódca żandarmerii wezwali w imieniu monarchistów prezydenta Li Yuanhonga do ustąpienia na rzecz cesarza.

Od sporu o wojnę do zamachu

Restauracja wyrosła z kryzysu, który rozpętał spór o przystąpienie Chin do wojny. Gdy w marcu Chiny zerwały stosunki z Niemcami, premier Duan Qirui parł do wypowiedzenia wojny, a parlament i prezydent ociągali się. 23 maja Li Yuanhong zdymisjonował Duana. Wierni mu generałowie, gubernatorzy wojskowi prowincji północnych, ogłosili „niezależność” od rządu w Pekinie i zażądali rozwiązania parlamentu. Prezydent wezwał na początku czerwca na mediatora Zhanga Xuna, gubernatora wojskowego Anhui, którego wojska stały w Xuzhou przy kolei z Tiencinu do Nankinu. Zhang postawił warunek: rozwiązanie parlamentu. 13 czerwca Li, pod naciskiem generałów, podpisał dekret, który kontrasygnował dowódca żandarmerii, bo urzędujący premier odmówił. 14 czerwca Zhang wkroczył do Pekinu, a gubernatorzy odwołali deklaracje niezależności. Wydawało się, że kryzys wygasa.

Zhang Xun, dawny generał cesarski, który w 1911 roku bronił Nankinu przed rewolucjonistami, miał jednak własny cel. W nocy z 30 czerwca na 1 lipca razem z grupą monarchistów, wśród nich reformatorem Kang Youweiem, przeprowadził zamach. Reinsch pisał 3 lipca, że był to w gruncie rzeczy osobisty czyn Zhanga, przygotowany w tak wąskim gronie, że dało się go przeprowadzić błyskawicznie, ale właśnie dlatego skazany na powszechny opór. Według późniejszych relacji niektórych uczestników generałowie północy, w tym ludzie Duana, wcześniej zachęcali Zhanga do marszu na Pekin, licząc, że obali on Li Yuanhonga, a potem sam zostanie usunięty. Te świadectwa są jednak spisane po latach i pozostają sporne.

Edykty cesarza

Po południu ogłoszono pierwszy edykt w imieniu cesarza. Puyi „wracał do rządów” na prośbę wymienionych z nazwiska generałów, między innymi wiceprezydenta Fenga Guozhanga, a nawet samego Li Yuanhonga, który miał błagać o przywrócenie cesarstwa i ukaranie siebie za „przywłaszczenie” władzy. W nagrodę Li dostał tytuł księcia pierwszej klasy. Te prośby były sfałszowane, co poseł amerykański od razu zauważył. Program nowej władzy w dziewięciu punktach zapowiadał monarchię konstytucyjną, zakaz mieszania się książąt krwi do polityki, zniesienie podatku stemplowego, amnestię dla przestępców politycznych i swobodę noszenia warkoczy. Zapewniał też, że wszystkie umowy i pożyczki zagraniczne pozostaną w mocy, bo bez uznania obcych mocarstw restauracja nie miała szans. Zhang Xun został szefem rządu i namiestnikiem stołecznej prowincji Zhili, a Kang Youwei wiceprzewodniczącym rady przybocznej.

Li Yuanhong odmówił. Odpowiedział wysłannikom Zhanga, że cesarstwa nie uzna, i jeszcze 1 lipca rozesłał depesze, w których wzywał do obrony republiki i zaprzeczał, jakoby prosił o przywrócenie cesarstwa. Reinsch zanotował, że prezydent był gotów ustąpić, ale tylko na rzecz wiceprezydenta, i prosił, by Stany Zjednoczone nie uznawały restauracji. Wieczorem 2 lipca Li wymknął się samochodem z pałacu prezydenckiego w Zhongnanhai i schronił w dzielnicy poselstw u japońskiego attaché wojskowego. Japończycy zgodzili się go chronić pod warunkiem, że nie będzie prowadził działalności politycznej. Wcześniej zdążył przywrócić Duana na urząd premiera, wysłać pieczęć państwową do Tiencinu i poprosić Fenga Guozhanga w Nankinie o przejęcie obowiązków prezydenta.

Kraj przeciw cesarzowi

Restauracja nie znalazła poparcia. Już 1 lipca konsul generalny w Szanghaju donosił, że politycy z południa i dowódcy floty zapowiadają opór zbrojny, a Sun Jat-sen potępił zamach. 2 lipca Reinsch telegrafował, że zamachu Zhanga nie popierają nawet generałowie północy, których nazwiska wykorzystano bez ich zgody, i że Duan Qirui jest przeciw. Korpus dyplomatyczny, by nie dać pozoru uznania nowych władz, postanowił porozumiewać się z nimi tylko nieformalnymi memorandami, a przez dziekana, posła Holandii, ostrzegł je, że odpowiadają za bezpieczeństwo prezydenta. 3 lipca Feng Guozhang publicznie wystąpił przeciw monarchii, a Duan stanął na czele wojsk zebranych pod Tiencinem i wydał manifest, w którym nazwał Zhanga zdrajcą i fałszerzem. Republikańskie oddziały ruszyły na Pekin. W państwach Ententy podejrzewano, że za zamachem stoją niemieckie pieniądze, bo Zhang Xun już w marcu publicznie sprzeciwiał się zerwaniu z Niemcami, a w marcu odwiedził go w Xuzhou wyjeżdżający z Chin niemiecki poseł Paul von Hintze. Tego jednak nie dowiedziono. Pewne było tylko, że restauracja, póki trwała, odsuwała chińską decyzję o wojnie.