Słoweńcy przejmują Krainę

Na przełomie października i listopada 1918 roku w Lublanie, stolicy austriackiego Księstwa Krainy, władzę przejęli Słoweńcy. Brytyjska chronologia wojny notuje pod 2 listopada, że słoweńscy przywódcy narodowi przejęli administrację Krainy od władz austro-węgierskich. Według słoweńskich historyków, opartych na protokołach i wspomnieniach uczestników, rozstrzygnęło się to nieco wcześniej: wieczorem 31 października powołano Rząd Narodowy, który jeszcze tego samego wieczoru oznajmił austriackiemu namiestnikowi koniec jego władzy, a 1 listopada zebrał się na pierwszym posiedzeniu. Doniesienie o tym mogło dotrzeć do Londynu dzień później.

Stara władza rozpadała się od kilku tygodni. Od sierpnia działała w Lublanie słoweńska Rada Narodowa z Antonem Korošcem na czele i stopniowo przejmowała rolę, jaką dotąd pełniły urzędy cesarskie. 26 października jej prezydium postanowiło, że od następnego dnia nie uznaje już za marszałka krajowego Ivana Šušteršiča, długoletniego przywódcę Słoweńskiej Partii Ludowej, który do końca stał przy Habsburgach. Wydział krajowy przeszedł pod kierownictwo liberała Karla Trillera. 29 października na wielkim wiecu w Lublanie proklamowano Państwo Słoweńców, Chorwatów i Serbów, tego samego dnia, w którym chorwacki Sabor zerwał więzi z Austrią i Węgrami.

31 października przedstawiciele trzech głównych słoweńskich partii, katolickiej Słoweńskiej Partii Ludowej, liberalnej Jugosłowiańskiej Partii Demokratycznej i socjaldemokratów, uzgodnili skład Rządu Narodowego (Narodna vlada). Jeszcze tego dnia zatwierdziła go Rada Narodowa w Zagrzebiu. Przewodniczącym został Josip Pogačnik, ziemianin i wieloletni poseł z ramienia Słoweńskiej Partii Ludowej. Sprawami wewnętrznymi pokierował Janko Brejc, wyżywieniem pisarz i polityk liberalny Ivan Tavčar, obroną narodową Lovro Pogačnik, a sprawami socjalnymi socjaldemokrata Anton Kristan. O siódmej wieczorem Josip Pogačnik ogłosił powstanie rządu z balkonu gmachu sejmu krajowego, witany przez tłum mieszkańców. Następnie trzyosobowa delegacja, Pogačnik, Brejc i Triller, udała się do pałacu rządowego do austriackiego namiestnika (prezydenta krajowego) hrabiego Heinricha Attemsa. Oznajmiła mu, że jego władza się skończyła, a Rząd Narodowy przejmuje administrację w Krainie i w całej Słowenii. Słoweńscy historycy nazywają to przejęcie władzy bezkrwawą rewolucją.

1 listopada rząd zebrał się na pierwszym posiedzeniu, które trwało od rana do wieczora. Przyjął nazwę Rządu Narodowego SHS w Lublanie i podzielił się na dwanaście resortów, zwanych pełnomocnictwami. Postanowił zapewnić sobie środki finansowe, zakazał wywozu pieniędzy za granicę i określił swój stosunek do Rady Narodowej w Zagrzebiu oraz do Rady Narodowej w Lublanie. Najważniejszą z praktycznego punktu widzenia decyzją było wprowadzenie języka słoweńskiego jako języka urzędowego, po raz pierwszy w dziejach tych ziem. Formalnie rząd odpowiadał przed Zagrzebiem, ale w praktyce rządził Słowenią niemal samodzielnie. 4 listopada ukazał się pierwszy numer jego dziennika urzędowego, a wydział krajowy Krainy rozwiązano. Tego samego 1 listopada Rada Narodowa dla Styrii awansowała na generała Rudolfa Maistra i powierzyła mu dowództwo na słoweńskiej Styrii. 23 listopada jego oddziały rozbroiły w Mariborze niemiecką straż miejską i utrzymały miasto przy państwie jugosłowiańskim.

Nowa władza od pierwszych dni musiała przede wszystkim pilnować porządku. Przez Krainę przeciągały tysiące żołnierzy rozbitej armii austro-węgierskiej, wracających z frontu nad Piawą, a od zachodu wkrótce zaczęły nadchodzić wojska włoskie. Na mocy podpisanego 3 listopada rozejmu w Villa Giusti zajmowały one ziemie obiecane Włochom w traktacie londyńskim, w tym zachodnie skrawki Krainy i zamieszkane przez Słoweńców ziemie dawnego Pobrzeża Austriackiego. Rząd Pogačnika przetrwał zjednoczenie z Serbią 1 grudnia 1918 roku. W styczniu 1919 roku zastąpił go zależny od Belgradu Rząd Krajowy dla Słowenii, a Kraina jako odrębny kraj przestała istnieć.