Zajęcie Valenciennes

3 listopada 1918 roku Valenciennes w północnej Francji było już w rękach sprzymierzonych. Brytyjska chronologia wojny podaje ten dzień jako datę zajęcia miasta, ale według historii oficjalnych, brytyjskiej i kanadyjskiej, Kanadyjczycy przeszli przez Valenciennes i oczyścili je z Niemców już rankiem 2 listopada, drugiego dnia bitwy pod Valenciennes. 3 listopada okazało się natomiast, że Niemcy w nocy porzucili całą linię obrony nad Skaldą i miastu nie grozi już kontratak. Okupacja, która zaczęła się 25 sierpnia 1914 roku, skończyła się po ponad czterech latach.

1 listopada kanadyjska 10 Brygada zdobyła wzgórze Mont Houy na południe od miasta, a 12 Brygada przeprawiła się przez kanał Skaldy i wdarła do zachodniej części Valenciennes, gdzie zatrzymał ją ogień z linii kolejowej. W nocy Niemcy wycofali się z miasta. 2 listopada o 5.30 natarcie ruszyło dalej i bataliony 12 Brygady, 38 i 72, przeszły przez miasto bez większego oporu. Według brytyjskiej historii oficjalnej Valenciennes było oczyszczone do 7.20, według kanadyjskiej Kanadyjczycy meldowali się na jego wschodnim skraju o 8.30. Spotkali się tam z 11 Brygadą, która zajęła przedmieście Marly, i przed wieczorem doszli do Saint-Saulve przy drodze do Mons. Najdłużej broniła się huta w Marly, którą brytyjska 49 Dywizja wzięła szturmem dopiero po południu. Tego dnia zmarł z ran sierżant Hugh Cairns z 46 Batalionu, który 1 listopada zdobył ostatni w tej wojnie Krzyż Wiktorii przyznany Kanadyjczykowi.

Po południu 2 listopada niemiecka ciężka artyleria ostrzeliwała Valenciennes i Saint-Saulve, a lotnicy meldowali o ruchach wojsk naprzeciw Kanadyjczyków. Brytyjczycy spodziewali się kontrataku i w nocy zluzowali część zmęczonych dywizji. Rankiem 3 listopada patrole stwierdziły jednak, że Niemcy odeszli, zostawiając tylko słabe straże tylne. Feldmarszałek Douglas Haig odwołał zaplanowane na 4 listopada natarcie na odcinku 1 Armii i rozkazał pościg. Dywizje miały działać samodzielnie i energicznie, by nie dać Niemcom czasu na urządzenie nowej linii. Pierwszym celem brytyjskiego XXII Korpusu była droga Bavay–Hensies, kilkanaście kilometrów dalej, a Korpus Kanadyjski miał osłaniać jego lewe skrzydło.

Tego dnia Brytyjczycy zajęli Curgies i Saultain, a patrole 4 Dywizji Kanadyjskiej doszły do wzgórz między Estreux a Onnaing, kilka kilometrów na wschód od miasta, gdzie Niemcy bronili się jeszcze z wąwozu drogowego i zabudowań folwarcznych. 3 Dywizja Kanadyjska budowała mosty przez Skaldę na północ od Valenciennes. Niemców było już tak mało, że cała 1 Armia wzięła 3 listopada tylko 59 jeńców. Według kanadyjskiej historii oficjalnej w drodze spod Douai do Valenciennes Kanadyjczycy uwolnili spod okupacji około 70 tysięcy francuskich cywilów, często głodnych, bo cofający się Niemcy zabierali z wiosek bydło i żywność.

Bitwa pod Valenciennes była ostatnim wielkim zaplanowanym natarciem Korpusu Kanadyjskiego w tej wojnie. W następnych dniach Kanadyjczycy szli już w pościgu, przez granicę belgijską ku Mons. Na południe od nich 4 listopada trzy armie brytyjskie ruszyły do ostatniej wielkiej bitwy, nad Sambrą.