Brytyjsko-portugalska konwencja wojskowa

3 stycznia 1917 roku rządy Portugalii i Wielkiej Brytanii podpisały konwencję wojskową, która określała, na jakich warunkach portugalscy żołnierze pójdą walczyć do Francji. Brytyjska chronologia wojny notuje pod tą datą, że do Francji przybyły pierwsze oddziały Portugalskiego Korpusu Ekspedycyjnego (Corpo Expedicionário Português, CEP). Portugalskie chronologie wojny i opracowania historyków opisują ten dzień inaczej. Na początku stycznia we Francji była tylko niewielka grupa oficerów sztabu, którzy w grudniu 1916 roku wyjechali tam z szefem sztabu korpusu, majorem Robertem Baptistą, by przygotować przyjęcie wojsk. Pierwsza brygada wypłynęła z Lizbony dopiero pod koniec stycznia, a na francuskiej ziemi stanęła 2 lutego.

Co ustalono

Konwencja zamykała półroczne rokowania. Latem 1916 roku rząd brytyjski, na prośbę Lizbony, zaprosił Portugalię do udziału w operacjach sprzymierzonych, a 7 sierpnia portugalski parlament przyjął to zaproszenie. Potem trzeba było jednak ustalić rzeczy najważniejsze: ilu żołnierzy pojedzie, kto ich przewiezie, uzbroi i zaopatrzy, a przede wszystkim, kto będzie nimi dowodził. Według portugalskich chronologii konwencja oddawała korpus pod rozkazy Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego we Francji. Portugalczycy mieli więc walczyć nie jako osobna armia, ale jako jedna z formacji w brytyjskim systemie dowodzenia, z brytyjskim zaopatrzeniem i, jak się okazało, z brytyjską bronią. Ich karabiny Mauser-Vergueiro strzelały inną amunicją niż brytyjskie, więc we Francji żołnierze dostali karabiny Lee-Enfield.

Konwencja rozstrzygała też sprawę transportu. Portugalia nie miała dość statków, by przewieźć wojsko przez Zatokę Biskajską, więc zgodnie z umową Wielka Brytania przeznaczyła do tego siedem statków, a Portugalczycy dodali dwa własne, „Gil Eanes” i „Pedro Nunes”. Portugalskie publikacje z okazji stulecia wojny podkreślają, że przewozy miały iść na koszt Anglików i że tej części umowy nie dotrzymano. Gdy w kwietniu 1917 roku do wojny przystąpiły Stany Zjednoczone, brytyjskie statki zaczęły wozić Amerykanów, a portugalskie uzupełnienia przestały docierać do Francji.

Korpus, który był dywizją

Mimo nazwy CEP był na początku zorganizowany jak jedna wzmocniona dywizja piechoty. Taką strukturę zatwierdzono w Lizbonie 17 stycznia. Dowodził nim generał Fernando Tamagnini de Abreu e Silva, wcześniej dowódca dywizji szkolonej na poligonie w Tancos. Już we Francji, w lutym, z inicjatywy brytyjskiej misji wojskowej przy portugalskim dowództwie, dywizję postanowiono przekształcić w korpus złożony z dwóch dywizji, zbudowanych tak jak dywizje brytyjskie. Osobno, na prośbę Francuzów z 26 grudnia 1916 roku, Lizbona zaproponowała wysłanie artylerzystów do obsadzenia 25 baterii francuskiej ciężkiej artylerii. Francja przyjęła tę propozycję 7 stycznia i tak powstał Niezależny Korpus Artylerii Ciężkiej, który walczył przy armii francuskiej.

Brytyjczycy nie kryli wcześniej sceptycyzmu wobec portugalskiego wojska i woleli widzieć Portugalczyków przy pracach na tyłach niż na pierwszej linii. Dla rządu Antónia José de Almeidy konwencja była więc sukcesem: dawała Portugalii miejsce na froncie zachodnim, a z nim, jak liczono w Lizbonie, miejsce przy przyszłym stole pokojowym, gdzie zamierzano bronić portugalskich kolonii. W kraju sprawa nadal dzieliła ludzi. Przeciwnicy wojny w Europie przypominali, że zaledwie trzy tygodnie wcześniej, 13 grudnia 1916 roku, oficer marynarki Machado Santos poprowadził w Tomarze nieudany bunt przeciw wysyłaniu wojska do Francji.

Pierwsze transporty

30 stycznia 1917 roku z Tagu wypłynęły trzy brytyjskie parowce z 1 Brygadą CEP generała Manuela Gomesa da Costy. 2 lutego żołnierze wylądowali w Breście, a stamtąd koleją pojechali do Flandrii, w rejon Aire-sur-la-Lys i Saint-Omer, gdzie miała się skupić cała dywizja. Przyjechali w środku mroźnej zimy, do której nie byli przyzwyczajeni. Przewozy trwały do jesieni. Według portugalskich danych do 28 października 1917 roku do Francji przewieziono 59 388 ludzi. Pierwsze portugalskie oddziały weszły do okopów na szkolenie przy Brytyjczykach 4 kwietnia, a w listopadzie korpus objął samodzielnie własny odcinek frontu we Flandrii.