Doniesienia o bitwie pod Rajat

Brytyjska chronologia wojny wymienia pod 23 sierpnia 1916 roku „bitwę pod Rajat (Armenia)”, nie podając żadnych szczegółów. Określenie miejsca jest mylące. Rajat (Rayat) nie leży w Armenii, lecz w górach Kurdystanu, na terenie dzisiejszego północnego Iraku. To wieś i przełęcz przy drodze z Rawanduzu do granicy perskiej i dalej do Sawdżbulaku, dziś Mahabadu. Historycy wojen kaukaskich W.E.D. Allen i Paweł Muratow wymieniają przełęcze Rajat i Kelishin jako dwie drogi, którymi z Sawdżbulaku schodziło się w dolinę Rawanduzu. Bitwy stoczonej tam pod tą datą nie udało się jednak potwierdzić w żadnym z głównych opracowań.

Odwrót spod Rawanduzu

Rosjanie przyszli w te góry wiosną. 15 maja kolumna z Sawdżbulaku zdobyła szturmem Rawanduz, kilka dni marszu od Mosulu. W czerwcu odparła ataki Kurdów i oddziałów tureckiej 4 Dywizji. Latem sytuacja się zmieniła. Korpus generała Nikołaja Baratowa cofał się w głąb Persji i 10 sierpnia stracił Hamadan, a Turcy wzmocnili się w rejonie Sulejmanii i Senne. Według Allena i Muratowa pod koniec lipca pod Rawanduzem pojawiły się dwa pułki tureckie z dwunastoma działami. Załoga mogłaby się ich zdaniem obronić, ale dowódca Armii Kaukaskiej, generał Nikołaj Judenicz, zajęty walkami w Armenii i nieprzekonany do całego kierunku mosulskiego, kazał miasto ewakuować. Generał Jewgienij Masłowski ze sztabu tej armii pisze, że oddział generała Rybałczenki, naciskany przez przeważające siły tureckie, wycofywał się stopniowo, z walką, aż za granicę perską.

Co mówiły komunikaty

Walki w okolicy Rajat rzeczywiście się toczyły, ale wcześniej. „New York Times” z 25 lipca 1916 roku przytaczał rosyjski komunikat wojenny, według którego 22 lipca przeważające siły tureckie przez cały dzień atakowały rosyjski oddział pod Rajat od czoła i z flanki, lecz ogniem i kontratakami zostały zmuszone do zaniechania natarcia. Jesienią amerykański miesięcznik „Current History” pisał w przeglądzie wojny w Azji, że lewe skrzydło rosyjskie stoi w okolicy Rawanduzu i że stoczono tam bitwę zakończoną klęską tureckiej 4 Dywizji i wzięciem do niewoli dwóch jej pułków. Niektóre późniejsze kalendaria, oparte na ówczesnej prasie, podają pod 23 sierpnia, że Turcy zostali pobici pod Rajat i stracili 2300 jeńców.

Czego nie da się potwierdzić

Tych doniesień nie potwierdzają ani Allen i Muratow, ani Masłowski, którzy szczegółowo opisują działania w tym rejonie. Obaj mówią o odwrocie spod Rawanduzu, a nie o rosyjskim zwycięstwie, a wzięcie do niewoli dwóch pułków byłoby wydarzeniem, którego trudno byłoby nie odnotować. Rosyjskie komunikaty z tego frontu często wyolbrzymiały sukcesy, a docierały na Zachód z opóźnieniem, więc chronologia mogła powtórzyć wiadomość prasową z innego dnia. Nie da się dziś ustalić, czy 23 sierpnia pod Rajat doszło do większego starcia, czy też zapis odnosi się do lipcowych walk albo do potyczek straży tylnej w czasie odwrotu do Persji.

Pewne jest tylko to, że latem 1916 roku Rosjanie wycofali się z Rawanduzu, a równocześnie z gór Hakkari ściągnięto oddział generała Lewandowskiego. Kierunek mosulski, z którego wiosną liczono na połączenie z Brytyjczykami w Mezopotamii, przestał na razie dla Rosjan istnieć.