Rosyjska kontrofensywa pod Muşem

Brytyjska chronologia wojny notuje pod 24 sierpnia 1916 roku, że Rosjanie znów zajęli Bitlis i Muş, dwa miasta w tureckiej Armenii, które na początku sierpnia odbiły wojska osmańskie. Podobnie pisała prasa Ententy: amerykański miesięcznik „Current History” podawał, że 23 sierpnia Rosjanie odzyskali Bitlis, a 24 sierpnia ponownie zajęli Muş, i te daty powtarza wiele późniejszych encyklopedii. Kontrofensywa rosyjska była faktem i zakończyła się sukcesem, ale opracowania oparte na dokumentach obu stron nie potwierdzają, że Rosjanie odzyskali wtedy oba miasta. Bitlis na pewno pozostał w rękach osmańskich, a co do Muşu źródła się różnią.

Odwody Judenicza

Ofensywa osmańskiej 2 Armii marszałka Ahmeda İzzeta Paszy zaczęła się 2 sierpnia obiecująco. XVI Korpus Mustafy Kemala zdobył Bitlis i Muş, a dowódca rosyjskiej Armii Kaukaskiej, generał Nikołaj Judenicz, musiał cofnąć swoje lewe skrzydło. Główne natarcie İzzeta w górach między dwiema odnogami Eufratu, w kierunku Ognotu i Kiği, ruszyło jednak powoli. Judenicz wykorzystał ten czas, by ściągnąć odwody. Spod Kelkitu przerzucił 4 Kaukaską Dywizję Strzelców, która po pięciu dniach forsownych marszów dotarła 6 sierpnia do Erzurum, a z odwodu armii 5 Kaukaską Dywizję Strzelców, brygadę Kozaków syberyjskich i 2 Brygadę Pieszą Kozaków Kubańskich (płastunów). Wszystkie te oddziały oddał pod dowództwo generała Nikołaja Worobjowa.

Gdy 12–13 sierpnia Turcy uderzyli wreszcie większymi siłami, nowa 5 Dywizja Strzelców poniosła ciężkie straty, ale Kozacy i płastuni zatrzymali natarcie. Allen i Muratow, autorzy historii wojen kaukaskich, piszą, że około 15–16 sierpnia İzzet stracił swoją szansę pod Ognotem. Rosjanie mieli tam już 38 batalionów i 18 sotni przeciw 36 batalionom tureckim ze słabą, nieregularną jazdą.

Uderzenie

18 sierpnia grupa Worobjowa przeszła do natarcia trzema kolumnami. Przez kilka dni trwały zacięte walki, w których Turcy zużyli ostatni odwód, 11 Dywizję, na kontratak na bagnety. Rosjanie ponieśli duże straty, ale przewaga ich haubic i baterii górskich przeważyła, a płastuni obeszli tureckie linie. Po tygodniu bitwy cztery dywizje osmańskie cofały się na całym odcinku. Równocześnie Judenicz kazał przejść do natarcia IV Korpusowi Kaukaskiemu pod Muşem. Generał Jewgienij Masłowski ze sztabu Armii Kaukaskiej, liczący dni według kalendarza juliańskiego, podaje początek tego natarcia na 6 sierpnia, czyli 19 sierpnia według gregoriańskiego. Kaukascy strzelcy bez większego trudu doszli do mostu na rzece Murat pod Muşem, a turecka 8 Dywizja cofnęła się na wzgórza wokół miasta. 20 sierpnia rosyjska 66 Dywizja Piechoty rozbiła turecką 7 Dywizję pod klasztorem Surb Karapet na zachód od Muşu. Allen i Muratow piszą o kilku zdobytych działach i 500 jeńcach, Masłowski o trzech działach, czterech karabinach maszynowych i około 300 jeńcach. Pod koniec sierpnia Rosjanie stanęli niemal nad Eufratem, na linii wsi Boglan – Haraba – Ziyaret.

Muş i Bitlis

Co do Muşu źródła się rozchodzą. Część rosyjskich opracowań i wiele publikacji anglojęzycznych podaje, że Rosjanie odzyskali miasto 23 lub 24 sierpnia. Allen i Muratow piszą natomiast, że Turcy utrzymali się na wzgórzach wokół Muşu i opuścili miasto dopiero w ostatnich dniach września, gdy na Kurtik Dağ spadł już pierwszy śnieg i obie armie zmagały się z brakiem zaopatrzenia. Według biografa Atatürka Andrew Mango rosyjski atak na miasto z 24–25 sierpnia został odparty. Masłowski, choć opisuje kontrofensywę szczegółowo, nie wspomina o odbiciu Muşu w sierpniu.

Bitlisu Rosjanie nie odzyskali wcale. Generał Foma Nazarbekow, który na początku sierpnia oddał miasto, ruszył znad północnego brzegu jeziora Wan i po walce zajął Tatvan. Dowiedziawszy się jednak, że turecka 5 Dywizja okopała się na silnej pozycji osłaniającej Bitlis, wstrzymał natarcie. Jego bataliony liczyły według Allena i Muratowa po 400–500 zdolnych do walki żołnierzy. Według Masłowskiego Nazarbekow zatrzymał swoje pułki, by poczekać na wyjaśnienie sytuacji całego korpusu. W tradycji tureckiej za dzień wyzwolenia Bitlisu uchodzi 8 sierpnia 1916 roku.

Bilans

Do 1 września ofensywa 2 Armii pod Ognotem załamała się zupełnie, a jej główne siły wycofały się na pozycje wyjściowe. Allen i Muratow oceniają straty osmańskie na blisko 30 tysięcy zabitych i rannych na około 100 tysięcy żołnierzy, przy zaledwie około 3 tysiącach jeńców. Masłowski podaje, że Rosjanie stracili w dwumiesięcznych walkach co najmniej 20 tysięcy zabitych i rannych, a Turcy, licząc jeńców i rozproszonych, do 60 tysięcy. Lato 1916 roku przyniosło więc Rosjanom zwycięstwo nad obiema armiami osmańskimi w Armenii, choć Mustafa Kemal zachował zdobyty Bitlis, a w Persji Turcy zajęli Hamadan.