Farmanfarma premierem Persji

Brytyjska chronologia wojny notuje pod 25 grudnia 1915 roku, że nowym premierem Persji został książę Abdolhosejn Mirza Farmanfarma. Zastąpił Mostowfiego ol-Mamalek, który dzień wcześniej podał się do dymisji. Perskie zestawienia rządów datują początek urzędowania Farmanfarmy na 3 deja 1294 roku według kalendarza irańskiego, czyli na 24 grudnia, a raport brytyjskiego posła Charlesa Marlinga o jego nominacji nosi tę samą datę. Dostępne źródła nie wyjaśniają różnicy jednego dnia. Pewne jest, że szach Ahmad oddał rząd człowiekowi, któremu Ententa ufała bardziej niż komukolwiek innemu w Teheranie.

Książę z rodu Kadżarów

Farmanfarma urodził się w 1857 lub 1858 roku. Był wnukiem następcy tronu Abbasa Mirzy i należał do panującej dynastii Kadżarów. Ożenił się z córką późniejszego szacha Mozaffara ad-Dina, a tytuł Farmanfarma, czyli „wydający rozkazy”, przejął w 1892 roku po starszym bracie. W młodości przeszedł szkolenie wojskowe w korpusie prowadzonym przez austriackich oficerów. Był gubernatorem Kermanu, potem Kermanszahu i Farsu. W Kermanie zaprzyjaźnił się z brytyjskim konsulem Percym Sykesem i według Encyclopaedia Iranica już w 1896 roku Brytyjczycy uważali go za jednego ze swoich „dwóch najlepszych przyjaciół w Persji”.

Po wstąpieniu Mozaffara ad-Dina na tron w 1896 roku Farmanfarma został ministrem wojny i przez kilka miesięcy był faktycznym władcą kraju. Potem popadł w niełaskę i kilka lat spędził na wygnaniu, głównie w Bagdadzie. Po rewolucji konstytucyjnej był ministrem sprawiedliwości, spraw wewnętrznych i wojny, a w 1912 roku dowodził wojskami, które pokonały pretendenta do tronu, księcia Salara od-Dole. W 1915 roku, w dużej mierze pod naciskiem Brytyjczyków, dwukrotnie obejmował ministerstwo spraw wewnętrznych. Demokraci w Madżlisie uważali go za brytyjskie narzędzie, a spór o jego osobę obalił w lipcu rząd Ajn od-Dole.

Człowiek, który zatrzymał szacha

Swoją pozycję Farmanfarma zawdzięczał przede wszystkim nocy z 15 na 16 listopada. Gdy posłowie państw centralnych opuścili Teheran i czekali na szacha pod miastem, to on, jako książę z rodu Kadżarów, przekonywał siedemnastoletniego monarchę, by nie jechał za Niemcami i nie narażał dynastii. Według Sykesa czuwał potem do późna w nocy i nie dopuścił, by przestraszony szach konno uciekł do obozu wroga. Proniemieccy Persowie nie zapomnieli mu tego. Według Encyclopaedia Iranica w listopadzie splądrowano jego spichlerze z pszenicą, a Brytyjczycy wypłacili mu za to 15 tysięcy funtów odszkodowania.

Życzliwa neutralność

Nowy rząd nie wypowiedział wojny nikomu, ale jego kierunek był jasny. Sykes pisał, że przez kolejne miesiące politykę Persji można było nazwać „życzliwą neutralnością” wobec Ententy, i że krążyły pogłoski o sojuszu. Teheran przestał przeszkadzać Rosjanom, którzy w grudniu zajęli Hamadan i Kum i szykowali się do marszu na Kermanszah. Farmanfarma był przy tym kosztownym sojusznikiem. Jako premier, według dokumentów brytyjskiego Foreign Office przytoczonych przez Iranikę, pobierał pieniądze zarówno od Brytyjczyków, jak i od Rosjan.

Rząd Farmanfarmy przetrwał tylko około dwóch miesięcy, do przełomu lutego i marca 1916 roku. Jego następca, Mohammad Wali Chan Tonekaboni, zwany Sepahdarem, prowadził podobną politykę. Sam Farmanfarma w 1916 roku, na żądanie Brytyjczyków, został gubernatorem generalnym Farsu i przez cztery lata ściśle współpracował w Szirazie ze swoim dawnym przyjacielem Sykesem, który dowodził tam utworzonymi przez Brytyjczyków Perskimi Strzelcami Południowymi. W 1916 roku otrzymał od Brytyjczyków Krzyż Wielki Orderu św. Michała i św. Jerzego. Zmarł w 1939 roku. Jego siostrzeńcem był Mohammad Mosaddegh, późniejszy premier Iranu.