Kanadyjska Izba Gmin uchwala pobór

Nad ranem w piątek 6 lipca 1917 roku Izba Gmin Kanady przyjęła w drugim czytaniu rządowy projekt ustawy o służbie wojskowej (Military Service Bill), czyli ustawy wprowadzającej pobór do armii. Debata trwała całą noc. Po północy posłowie odrzucili kolejno trzy poprawki opozycji, a o samym projekcie zdecydowało 118 głosów przeciw 55. Izba rozeszła się dopiero pięć minut po piątej rano. Brytyjska chronologia wojny notuje pod tą datą, że ustawa o poborze „przeszła” w kanadyjskiej Izbie Gmin. W rzeczywistości było to drugie czytanie, rozstrzygające o zasadzie ustawy. Trzecie czytanie odbyło się 24 lipca.

Projekt Bordena

Kanada przez blisko trzy lata wojny wysyłała na front wyłącznie ochotników. Wiosną 1917 roku ochotników zaczęło brakować, a straty Korpusu Kanadyjskiego pod Vimy i Arras były ogromne. Premier Robert Borden wrócił z Imperialnej Konferencji Wojennej w Londynie przekonany, że bez przymusu korpusu nie da się utrzymać. 18 maja oświadczył w Izbie, że system ochotniczy „nie przyniesie już istotnych rezultatów”, i zapowiedział pobór na zasadzie selekcji. Bronił się przed zarzutem, że działa na polecenie Londynu: sprawa poboru, jak zapewniał, w ogóle nie była omawiana z członkami rządu brytyjskiego. Przywódca opozycji, liberał Wilfrid Laurier, odmówił 6 czerwca wejścia do koalicyjnego rządu, który miałby wprowadzić pobór.

11 czerwca Borden wniósł projekt do parlamentu. Przypomniał, że ustawa o milicji już od 1868 roku pozwalała w razie zagrożenia powołać wszystkich mężczyzn w wieku od 18 do 60 lat, ale tylko w drodze losowania, które ogołociłoby rolnictwo i przemysł z fachowców. Nowa ustawa miała dawać wybór. Borden podawał, że w kwietniu i maju zgłosiło się 11 790 ochotników, podczas gdy straty kanadyjskie w tych samych dwóch miesiącach wyniosły 23 939 ludzi. Do utrzymania czterech dywizji w polu potrzeba było w ciągu siedmiu miesięcy co najmniej 70 tysięcy uzupełnień. Pobór miał objąć najwyżej 100 tysięcy mężczyzn w wieku od 20 do 45 lat, podzielonych na klasy. Jako pierwsi mieli być powoływani nieżonaci i bezdzietni wdowcy w wieku od 20 do 34 lat. Przewidziano szerokie zwolnienia, między innymi dla robotników niezbędnych w przemyśle wojennym, dla duchownych i dla członków wspólnot religijnych zwolnionych wcześniej ze służby z bronią, takich jak menonici i duchoborcy. O zwolnieniach miały decydować specjalne trybunały. W ostatecznym tekście ustawy znalazł się też przepis, że mężczyzna, który ożeni się po 6 lipca 1917 roku, będzie traktowany jak kawaler.

Borden wykorzystał w kampanii także nominację Arthura Curriego na dowódcę Korpusu Kanadyjskiego. Prasa w całej Kanadzie opublikowała apel nowego dowódcy, że korpus pilnie potrzebuje uzupełnień, by pozostać w pełnym składzie.

Nocne głosowania

Według dziennika Izby Gmin pierwszą poprawkę, by odłożyć drugie czytanie o sześć miesięcy, czyli w praktyce pogrzebać projekt, zgłosił frankokanadyjski poseł Barrette. Poparło ją tylko dziewięciu posłów, wszyscy z Quebecu, a 165 było przeciw. Następnie przepadł wniosek Lauriera, by dalsze prace nad ustawą wstrzymać, dopóki jej zasada nie zostanie przedstawiona wyborcom w referendum i przez nich zatwierdzona. Głosowało za nim 62 posłów, przeciw 111. Liberał Arthur Copp chciał z kolei odłożyć ustawę do czasu, gdy rząd zapewni rodzinom żołnierzy utrzymanie bez potrzeby zbierania na nie publicznych składek. Ta poprawka upadła stosunkiem głosów 56 do 115. Na koniec projekt przyjęto 118 głosami przeciw 55.

Podział nie biegł zgodnie z liniami partyjnymi. Jak pisze kanadyjski historyk wojskowy G.W.L. Nicholson, rząd konserwatystów poparło wielu liberałów, głównie z angielskojęzycznych prowincji, a przeciw głosowali konserwatyści z Kanady francuskiej. Głosy podzieliły się za to w dużej mierze według języka. Frankokanadyjczycy, w większości niechętni służbie za morzem, uważali pobór za przymus narzucony im przez anglojęzyczną większość. W Quebecu przeciw ustawie występował nacjonalista Henri Bourassa i jego dziennik „Le Devoir”, a arcybiskup Montrealu Paul Bruchési pisał do Bordena listy z protestem.

Co było dalej

24 lipca Izba przyjęła ustawę w trzecim czytaniu, 102 głosami przeciw 44. Po przejściu przez Senat ustawa weszła w życie 29 sierpnia 1917 roku. Spór o pobór rozbił jednak scenę polityczną. 17 lipca Borden bezskutecznie próbował przedłużyć kadencję parlamentu, więc wybory stały się nieuniknione. Jesienią część liberałów weszła do koalicyjnego rządu unionistów Bordena, a grudniowe wybory przebiegły w atmosferze ostrego konfliktu między Kanadą angielską a francuską. Poborowi zaczęli trafiać do wojska na początku 1918 roku, a wiosną w mieście Quebec doszło do zamieszek przeciw poborowi, które stłumiło wojsko.