Niepodległość Węgier

16 listopada 1918 roku w Budapeszcie Węgry ogłoszono „od każdego innego kraju niezależną i samodzielną republiką ludową”. Proklamacja zamknęła rewolucję, która dwa tygodnie wcześniej wyniosła do władzy hrabiego Mihálya Károlyiego, i zakończyła blisko czterysta lat panowania Habsburgów nad Węgrami. W tym samym tygodniu republiką stała się Austria Niemiecka, a w Pradze Zgromadzenie Narodowe zdetronizowało Habsburgów.

Od rewolucji do republiki

Károlyi został premierem 31 października, gdy rewolucja astrów opanowała Budapeszt. Jego rząd złożył przysięgę jeszcze na ręce arcyksięcia Józefa Augusta, w imieniu króla Karola IV, jak na Węgrzech nazywano cesarza Karola I. Zwolennicy republiki przyjęli to źle. Już 1 listopada rząd poprosił o zwolnienie z tej przysięgi i złożył nową, tym razem na ręce Węgierskiej Rady Narodowej, która stała się najwyższym organem nowej władzy. Jej przewodniczącym wybrano księdza Jánosa Hocka, proboszcza z Budapesztu. Jednym z pierwszych kroków Károlyiego było formalne zerwanie unii z Austrią. Pozostawała jednak sprawa korony.

Rozstrzygnęły ją wydarzenia w Niemczech i w Austrii. 11 listopada Rada Narodowa oświadczyła, że ostatecznej decyzji o formie państwa „nie można już odkładać”, i wezwała rady prowincjonalne, by się w tej sprawie wypowiedziały. Tego samego dnia w Wiedniu Karol wycofał się z rządów w Austrii. Przewodniczący węgierskiej Izby Magnatów, baron Gyula Wlassics, zaproponował Károlyiemu, że nakłoni króla do podobnego kroku. 13 listopada delegacja magnatów, w której byli także Wlassics, książę Miklós Móric Esterházy i strażnik korony hrabia Emil Széchenyi, przyjechała do Eckartsau pod Wiedniem, gdzie przebywała rodzina cesarska. Karol długo się wahał, ale w końcu podpisał odręczne oświadczenie: „Nie chcę, by moja osoba była przeszkodą w swobodnym rozwoju narodu węgierskiego, do którego żywię niezmienną miłość. Dlatego zrzekam się wszelkiego udziału w prowadzeniu spraw państwowych i z góry uznaję decyzję, którą Węgry ustalą swoją przyszłą formę państwa”. Podobnie jak w Wiedniu, słowo „abdykacja” nie padło, a dokument nie miał kontrasygnaty ministra. Po południu rząd węgierski oświadczył, że „Karol Habsburg nie jest władcą kraju”. Tego samego dnia późnym wieczorem w Belgradzie minister Béla Linder podpisał w imieniu rządu Károlyiego konwencję wojskową z aliantami.

16 listopada

Rano 16 listopada węgierski parlament zakończył swoje istnienie. Izba Posłów uchwaliła własne rozwiązanie, a Izba Magnatów, przyjmując do wiadomości nową sytuację, „zamknęła swoje obrady”. Rada Narodowa, rozszerzona tego dnia do około 500 członków i przemianowana na Wielką Radę Narodową, przejęła rolę tymczasowego zgromadzenia narodowego. Zebrała się w sali pod kopułą gmachu parlamentu i przyjęła pierwszą uchwałę ludową, nazywaną po węgiersku „néphatározat”. Jej pierwszy punkt brzmiał: „Węgry są od każdego innego kraju niezależną i samodzielną republiką ludową”. Ustrój republiki miało określić zgromadzenie konstytucyjne, wybrane według nowej, powszechnej ordynacji obejmującej także kobiety. Do tego czasu najwyższą władzę miał sprawować rząd ludowy Károlyiego, który został zarazem tymczasową głową państwa. Uchwała zapowiadała też ustawy o wolności prasy i zgromadzeń oraz o nadaniu ziemi chłopom.

Proklamację Węgierskiej Republiki Ludowej ogłoszono następnie przed parlamentem, wobec wielkiego tłumu, w obecności Károlyiego i Hocka. Przymiotnik „ludowa” nie miał wtedy znaczenia, jakie nadano mu po 1945 roku. Miał podkreślić, że nowe państwo zrywa z „pańskimi” Węgrami szlachty i magnatów. Na części transparentów widniał zresztą napis po prostu „Republika Węgierska”.

Państwo bez granic

Nowa republika rządziła krajem, którego granic nikt jeszcze nie znał. Rząd Károlyiego, przekonany, że przyjazna Ententa uszanuje całość ziem korony świętego Stefana, od początku listopada rozpuszczał armię. Tymczasem Serbowie zajmowali Banat i Baczkę, Czechosłowacy wkraczali na Słowację, a Rumuni zaczynali wkraczać do Siedmiogrodu. Republiki Ludowej nie uznało żadne z mocarstw. Karol, który nigdy formalnie nie zrzekł się korony, dwukrotnie próbował ją odzyskać w 1921 roku. Sama republika przetrwała tylko do marca 1919 roku, gdy po upadku rządu władzę przejęli komuniści i proklamowali Węgierską Republikę Rad.