Ostateczna dymisja Wekerlego

Wieczorem 23 października 1918 roku premier Węgier Sándor Wekerle ogłosił w Izbie Posłów w Budapeszcie dymisję swojego rządu. Brytyjska chronologia wojny notuje to wydarzenie pod 24 października, gdy wiadomość obiegła prasę. Tak dzień ten zapamiętał też minister spraw zagranicznych István Burián, który przyjechał rano 24 października do Budapesztu i dopiero z gazet dowiedział się o burzliwym posiedzeniu poprzedniego dnia. Niemal siedemdziesięcioletni Wekerle był pierwszym premierem Węgier wywodzącym się spoza szlachty. Rządził już w latach 1892–1895 i 1906–1910, a w sierpniu 1917 roku po raz trzeci objął urząd. W kwietniu 1918 roku jego gabinet podał się do dymisji z powodu sporu o prawo wyborcze, ale król szybko znów powierzył mu władzę. Tym razem była to dymisja ostateczna.

Rząd chwiał się od początku października. Po prośbie państw centralnych o rozejm i zapowiedziach przebudowy Austrii politycy węgierscy uznali, że podstawy ugody z 1867 roku przestają istnieć. Według wydanej w latach dwudziestych brytyjskiej historii paryskiej konferencji pokojowej pod redakcją Harolda Temperleya Wekerle złożył formalną dymisję już 14 października, ale następnego dnia ją wycofał pod warunkiem, że cesarski manifest zagwarantuje integralność ziem korony węgierskiej. Burián wspominał nawet, że oba rządy, austriacki i węgierski, podały się do dymisji 11 października i dalej sprawowały władzę. 16 października, w dniu podpisania manifestu cesarza Karola, Wekerle oświadczył w Izbie, że Węgry będą odtąd połączone z Austrią tylko unią personalną. Nazajutrz były premier István Tisza przyznał publicznie, że wojna jest przegrana. Opozycja Mihálya Károlyiego domagała się pełnej niepodległości, zerwania sojuszu z Niemcami, odrębnego pokoju i powrotu węgierskich pułków do kraju, by broniły granic przed armiami Ententy nadciągającymi przez Serbię.

Bezpośrednim powodem upadku rządu były wieści z Adriatyku. W czasie posiedzenia 23 października do parlamentu dotarła wiadomość, że w Fiume, dzisiejszej Rijece, zbuntował się chorwacki 79 pułk piechoty. Wcześniej w Zagrzebiu odbyły się wielkie manifestacje jugosłowiańskie. W Izbie wybuchła burza, obrady przerwano, a rząd zebrał się na naradę. Wekerle wciąż miał większość. Zaledwie dzień wcześniej stronnictwo Tiszy połączyło się z jego zwolennikami. Uznał jednak, że ludzie starego systemu nie mogą już prowadzić nowej polityki. Gdy wieczorem Izba zebrała się ponownie, ogłosił dymisję i zapowiedział, że zaproponuje królowi rząd z udziałem wszystkich stronnictw Izby, a może także sił spoza parlamentu. Chodziło przede wszystkim o socjaldemokratów, którzy przy wąskim, cenzusowym prawie wyborczym nie mieli w Izbie ani jednego mandatu. Było to zarazem ostatnie posiedzenie parlamentu starej monarchii.

Karol IV, jak nazywano cesarza jako króla Węgier, przebywał wtedy w podbudapeszteńskim Gödöllő. Szukanie następcy trwało kilka dni. Kandydaci, którym proponowano tekę premiera, nie znajdowali poparcia w stronnictwach, a Károlyi nie chciał współpracować z ludźmi dawnego systemu. 24 października, po przyjeździe do Budapesztu, ze stanowiska ustąpił Burián, zaufany Tiszy. Lewica zaczęła tworzyć Węgierską Radę Narodową, która według Węgierskiego Archiwum Narodowego ukonstytuowała się wieczorem 25 października pod przewodnictwem Károlyiego i ogłosiła się czymś w rodzaju rządu opozycyjnego. Gabinet Wekerlego pełnił obowiązki jeszcze przez tydzień. 29 października król, przez swojego pełnomocnika arcyksięcia Józefa Augusta, powierzył misję utworzenia rządu hrabiemu Jánosowi Hadikowi, ale jego rząd zmiotła po kilkunastu godzinach rewolucja w Budapeszcie. Wekerle odszedł z polityki pierwszej linii. Zmarł w 1921 roku.