Wekerle premierem Węgier

Po dymisji Mórica Esterházy’ego król Karol IV powierzył rząd Węgier Sándorowi Wekerlemu. Węgierskie zestawienia podają jako dzień nominacji 20 sierpnia 1917 roku, brytyjska chronologia wojny 21 sierpnia, a ministrowie nowego gabinetu formalnie objęli urzędy 23 sierpnia. Dla 68-letniego Wekerlego była to już trzecia kadencja na czele rządu.

Nowy premier był postacią wyjątkową w węgierskiej polityce. Urodził się w 1848 roku w Mórze w rodzinie pochodzenia szwabskiego. Jego ojciec był zarządcą dóbr hrabiów Lambergów. Karierę zrobił w ministerstwie finansów. Jako minister finansów przygotował w 1892 roku reformę walutową, która oparła węgierski pieniądz na złocie, a jesienią tego samego roku objął rząd jako pierwszy premier Węgier niepochodzący ze szlachty. Za jego pierwszej kadencji parlament uchwalił ustawy wyznaniowe, które wprowadziły na Węgrzech obowiązkowy ślub cywilny. Drugi raz rządził w latach 1906–1910 jako szef koalicji dawnej opozycji. Uchodził za znakomitego fachowca od finansów i zręcznego negocjatora, bez silnego zaplecza we własnej partii.

Zadanie, z którym przychodził, było proste do opisania i trudne do wykonania. Wekerle przejął wszystkich ministrów Esterházy’ego, łącznie z przywódcą demokratów Vilmosem Vázsonyim, który jako minister bez teki miał przygotować ustawę wyborczą. Rząd musiał jednak zarazem ułożyć się z Narodową Partią Pracy Istvána Tiszy, która nadal miała większość w Izbie Posłów. Węgierscy historycy podkreślają, że Wekerle był do tego lepiej przygotowany niż jego poprzednik: znana proniemiecka postawa nowego premiera uspokajała Tiszę i jego zwolenników, a doświadczenie pozwalało mu lawirować między obozami. Według części autorów król liczył, że stary polityk zbliży do siebie partię Tiszy i ugrupowania hrabiów Gyuli Andrássy’ego i Alberta Apponyiego.

Wekerle zachował formalnie hasło reformy, ale jej nie przyspieszał. Projekt Vázsonyiego trafił do parlamentu dopiero w grudniu 1917 roku. Przewidywał zwiększenie liczby wyborców z około 1,8 do około 3,6 miliona, ale nie dawał prawa głosu kobietom i wiązał je z wykształceniem. W 1918 roku premier stworzył własną partię rządową, a po kryzysie wiosną tego roku utworzył gabinet już bez Vázsonyiego i Apponyiego. Ustawa przyjęta przez Izbę Posłów w lipcu 1918 roku była jeszcze skromniejsza od pierwotnego projektu.

Rząd Wekerlego okazał się ostatnim trwałym gabinetem Węgier w ramach monarchii. Przetrwał do jesieni 1918 roku, kiedy klęska militarna i rozpad Austro-Węgier zmiotły stary porządek. Wekerle podał się do dymisji 23 października, tydzień przed wybuchem rewolucji astrów. Według węgierskich historyków w sierpniu 1917 roku był kandydatem do przyjęcia zarówno dla króla, jak i dla skłóconych stronnictw. Zarazem stał się symbolem polityki, która obiecywała reformy, nie naruszając władzy dawnej elity.