Dymisja Esterházy’ego

19 sierpnia 1917 roku hrabia Móric Esterházy, który zaledwie dwa miesiące wcześniej stanął na czele rządu Węgier, złożył dymisję. Oficjalnie powołał się na stan zdrowia: cierpiał na ciężką bezsenność. Za tą decyzją stała jednak porażka polityczna. Brytyjska chronologia wojny z lat dwudziestych podaje jako datę ustąpienia 9 sierpnia, ale węgierskie opracowania zgodnie wskazują 19 sierpnia.

Reforma, która utknęła

Rząd upadł z tego samego powodu, dla którego powstał. Król Karol IV powołał 36-letniego arystokratę, by przeprowadził rozszerzenie prawa wyborczego. Tego zadania nie dało się jednak wykonać w Izbie Posłów, w której bezwzględną większość wciąż miała Narodowa Partia Pracy odwołanego w maju Istvána Tiszy. Program premiera przewidywał powszechne prawo głosu od 21 roku życia i tajne głosowanie przynajmniej w części okręgów, a obok tego reformy społeczne: zasiłki, ochronę matek i dzieci, łagodniejszy reżim w zmilitaryzowanych zakładach pracy. Większość tych zapowiedzi pozostała na papierze. Nawet zatwierdzenie statutów związków zawodowych robotników rolnych przychodziło z trudem, a związku górników rząd nie zdołał zalegalizować wcale.

Esterházy miał przed sobą dwie drogi. Mógł ułożyć się z Tiszą i zgodzić na znacznie skromniejszą reformę albo rozwiązać Izbę i pójść do wyborów, licząc na poparcie ulicy, gdzie Blok Wyborczy organizował wiece na rzecz powszechnego prawa głosu. Według węgierskich historyków nie wybrał żadnej z nich. Rozpisanie wyborów w środku wojny było zresztą ryzykowne i nie wiadomo, czy król by na nie przystał. Jeszcze 18 sierpnia, według węgierskich zestawień, premier próbował ratować gabinet jego przebudową: przywódca demokratów Vilmos Vázsonyi oddał resort sprawiedliwości i został ministrem bez teki do spraw reformy wyborczej, a hrabia Tivadar Batthyány miał się zająć opieką społeczną i pracą. Nazajutrz Esterházy uznał jednak, że dalej nie pójdzie.

Choroba i rozczarowanie

Biografowie Esterházy’ego dodają, że choroba była raczej skutkiem niż przyczyną porażki: młody, niedoświadczony polityk bez własnego stronnictwa nie wytrzymał presji z obu stron. Według rodzinnej relacji po latach powiedział wnukowi, że zabrakło mu woli, a miał za dużo rozsądku. Ciążyło mu też poczucie, że król, prowadząc tajne rozmowy pokojowe, nie traktuje go jako partnera.

Karol IV przyjął dymisję już następnego dnia, 20 sierpnia, a ministrowie pełnili obowiązki jeszcze do 23 sierpnia. Nowym premierem miał zostać doświadczony Sándor Wekerle, który przejął cały gabinet poprzednika. Krótkie rządy Esterházy’ego pokazały, że wojenne Węgry nie zdobędą się na reformę wyborczą wbrew woli starej większości parlamentarnej.