István Burián

Baron István Burián, po niemiecku Stephan Burián von Rajecz, kierował dyplomacją monarchii habsburskiej dwukrotnie: od stycznia 1915 do grudnia 1916 roku i od kwietnia do października 1918 roku. Był zawodowym dyplomatą starej szkoły, znawcą Bałkanów i najbliższym zaufanym premiera Węgier Istvána Tiszy. W pierwszej kadencji nie zdołał zatrzymać Włoch i Rumunii przed przyłączeniem się do Ententy, ale pozyskał dla państw centralnych Bułgarię i forsował przyłączenie Królestwa Polskiego do monarchii. W drugiej, gdy Austro-Węgry już się rozpadały, próbował bezskutecznie doprowadzić do pokoju. Współcześni i historycy zarzucali mu pedanterię i brak elastyczności, choć nikt nie kwestionował jego uczciwości i znajomości rzemiosła.

Przed wojną

Urodził się 16 stycznia 1851 roku w Stomfie, po niemiecku Stampfen, dziś Stupavie pod Bratysławą, w starej rodzinie drobnej szlachty węgierskiej. Niektóre źródła podają rok 1852, ale większość opracowań, w tym niemiecka biografia narodowa, przyjmuje 1851. Ukończył wiedeńską Akademię Konsularną i zaczynał w służbie konsularnej w Aleksandrii, Bukareszcie, Belgradzie i Sofii. W latach 1882–1886 kierował konsulatem generalnym w Moskwie, w latach 1887–1895 reprezentował Austro-Węgry w Sofii, stolicy księstwa Bułgarii, a potem był posłem w Stuttgarcie i w latach 1897–1903 w Atenach. Zyskał opinię najlepszego w monarchii znawcy spraw bałkańskich. W 1891 roku ożenił się z Olgą, córką generała Gézy Fejérváryego, późniejszego premiera Węgier. Małżeństwo było bezdzietne. W 1900 roku otrzymał tytuł barona.

W 1903 roku został wspólnym ministrem finansów monarchii. Urząd ten finansował wspólne sprawy Austrii i Węgier, ale przede wszystkim zarządzał okupowaną od 1878 roku Bośnią i Hercegowiną. Burián kierował nią w czasie kryzysu bośniackiego, gdy w 1908 roku monarchia anektowała prowincję. Próbował rządzić łagodnie, pozyskać miejscowe elity i dał Bośni i Hercegowinie sejm krajowy, ale jego reformy krytykowano w Wiedniu jako zbyt daleko idące, a kraju i tak nie uspokoiły. W 1912 roku odszedł z urzędu.

W czerwcu 1913 roku wszedł do rządu Tiszy jako minister przy osobie króla, czyli przedstawiciel rządu węgierskiego na dworze w Wiedniu. Po zamachu w Sarajewie w lipcu 1914 roku pośredniczył między ministrem spraw zagranicznych Leopoldem Berchtoldem, który parł do wojny z Serbią, a Tiszą, który początkowo się jej sprzeciwiał. Ostatecznie Tisza ustąpił, a Burián był odtąd jego głównym doradcą w sprawach zagranicznych.

Minister spraw zagranicznych: Włochy

Na przełomie 1914 i 1915 roku Berchtold, naciskany przez Niemców, był gotów oddać Włochom część Trydentu w zamian za ich neutralność. Tisza się temu sprzeciwił i 13 stycznia 1915 roku cesarz Franciszek Józef I na jego wniosek mianował Buriána następcą Berchtolda. Monarchia zyskała ministra, który wraz z Tiszą odrzucał ustępstwa terytorialne kosztem własnych ziem.

Burián twierdził, że włoskie żądania rekompensat na podstawie traktatu trójprzymierza nie dotyczą ziem austriackich, i przeciągał rokowania z ministrem spraw zagranicznych Włoch Sidneyem Sonninem. Ustępował krok po kroku, ale zawsze za późno. W lutym zgodził się tylko rozmawiać, w marcu, po kapitulacji Przemyśla i pod silnym naciskiem Berlina, przyjął zasadę cesji części Trydentu, ale dopiero po wojnie, a na wcześniejsze przekazanie godził się wtedy, gdy Rzym żądał już znacznie więcej. W Berlinie narastała irytacja. Kanclerz Theobald von Bethmann Hollweg pisał w kwietniu, że nie chce wiązać losu Niemiec z nierozwagą barona Buriána. Część historyków uważa, że minister od początku nie wierzył w utrzymanie włoskiej neutralności i chciał tylko jak najdłużej odwlec wojnę. W kwietniu Włochy podpisały z Ententą tajny traktat londyński, 4 maja wypowiedziały trójprzymierze, a 23 maja włoski ambasador wręczył Buriánowi wypowiedzenie wojny.

Bułgaria, Polska i Rumunia

Większy sukces Burián odniósł na Bałkanach, które znał najlepiej. Jesienią 1915 roku Bułgaria związała się z państwami centralnymi i przystąpiła do wspólnego ataku na Serbię, co otworzyło drogę lądową do Turcji. Zarazem jednak Burián, zgodnie z linią Tiszy, nie chciał zbyt hojnie obiecywać Bułgarom ziem i odrzucał wszelkie ustępstwa wobec Rumunii w węgierskim Siedmiogrodzie. Rumunia, której żadna propozycja Wiednia nie zadowalała, w sierpniu 1916 roku wypowiedziała wojnę Austro-Węgrom.

Głównym celem wojennym Buriána było tak zwane rozwiązanie austro-polskie, czyli przyłączenie Królestwa Polskiego do monarchii habsburskiej. Po zajęciu Warszawy uzyskał w sierpniu 1915 roku w Berlinie wstępną zgodę Niemców na taki plan. W rozmowach z Bethmannem przedstawiał Polskę raczej jako ciężar, który monarchia bierze na siebie z konieczności, niż jako zdobycz. Niemcy szybko wycofali się z tej zgody, a latem 1916 roku obaj politycy uzgodnili jedynie zasadę utworzenia odrębnego Królestwa Polskiego. Ogłosił je akt 5 listopada 1916 roku, przyspieszony na żądanie Ericha Ludendorffa.

Burián stale domagał się, by Niemcy traktowali monarchię jako równorzędnego partnera, co drażniło Berlin, a monarchia miała coraz mniej sił, by poprzeć takie żądania. Sprzeciwiał się nieograniczonej wojnie podwodnej. W sprawach, które bezpośrednio dotyczyły Stanów Zjednoczonych, jak żądanie odwołania ambasadora Dumby czy zatopienie statku Ancona przez okręt podwodny pod austro-węgierską banderą, ostatecznie ustępował Amerykanom, by nie doprowadzić do zerwania stosunków. Musiał też odpowiadać na memoriały szefa sztabu generalnego Franza Conrada von Hötzendorfa, który domagał się wcielenia do monarchii całej Serbii i Czarnogóry. Tisza, którego zdanie Burián zwykle podzielał, sprzeciwiał się przyłączaniu kolejnych milionów Słowian.

Jesienią 1916 roku, przekonany, że wojny nie da się rozstrzygnąć orężem, przedstawił 17 października w Pszczynie Bethmannowi projekt wspólnej oferty pokojowej z umiarkowanymi warunkami, w tym z odbudową Belgii. Niemcy przyjęli pomysł, ale odrzucili podawanie warunków. Oferta ogłoszona 12 grudnia nie zawierała więc konkretów i Ententa ją odrzuciła. Kilka dni później Burián przestał być ministrem. Nowy cesarz Karol I, który objął tron po śmierci Franciszka Józefa, chciał mieć własnego człowieka i 22 grudnia mianował ministrem hrabiego Ottokara Czernina. Burián objął tego samego dnia znane sobie wspólne ministerstwo finansów.

Powrót w 1918 roku

Po aferze Sykstusa, która ujawniła tajne zabiegi cesarza o odrębny pokój, Czernin musiał odejść. 16 kwietnia 1918 roku Karol powierzył Buriánowi ministerstwo spraw zagranicznych po raz drugi. Stary dyplomata, znany z lojalności wobec sojuszu, miał odbudować zaufanie Berlina. 7 maja podpisał pokój w Bukareszcie z Rumunią, a 12 maja towarzyszył cesarzowi w Spa, gdzie obie monarchie zgodziły się na ściślejszy związek polityczny, wojskowy i gospodarczy. Burián zabiegał, by nowe porozumienia zależały od uwzględnienia austriackich interesów w Polsce.

Latem, gdy niemiecka ofensywa na zachodzie się załamała, a monarchia zaczęła się rozpadać od środka, minister uznał, że nie przetrwa kolejnej wojennej zimy. Na naradzie w Spa w sierpniu nalegał na szybki krok pokojowy, a gdy Niemcy zwlekali, 14 września wystosował własną notę do wszystkich państw wojujących z propozycją poufnych rozmów w kraju neutralnym. Prezydent Woodrow Wilson odrzucił ją od razu. 4 października Burián razem z Niemcami poprosił Wilsona o rozejm na podstawie czternastu punktów. Zgodził się na manifest cesarza Karola o przebudowie Austrii w państwo związkowe tylko pod warunkiem, że nie obejmie on Węgier, i przyznawał potem, że skutek manifestu był katastrofalny. Gdy Węgry zapowiedziały zerwanie wspólnoty z Austrią, nie widział już dla siebie roli. 24 października 1918 roku ustąpił, a ministrem został hrabia Gyula Andrássy. W 1918 roku Karol nadał mu jeszcze tytuł hrabiego. Tydzień po jego odejściu, 31 października, zbuntowani żołnierze zastrzelili w Budapeszcie Tiszę.

Po wojnie

Burián zamieszkał w Wiedniu i nie brał już udziału w polityce. Po wojnie atakował go zwłaszcza Ludendorff, który obwiniał austro-węgierską dyplomację o niepowodzenia sojuszu. W latach 1919–1920 Burián spisał wspomnienia o swoich latach w urzędzie, wydane po niemiecku w 1923 roku, a po angielsku w 1925 roku pod tytułem „Austria in Dissolution”. Zmarł 20 października 1922 roku w Wiedniu i został pochowany na Cmentarzu Centralnym.

Ocena

Większość historyków ocenia Buriána surowo. Węgierski historyk István Diószegi pisał, że także jako praktyczny polityk pozostał doktrynerem, który wtłaczał zmienną rzeczywistość w teoretyczne schematy, a po porażce nie zmieniał metody, tylko tworzył nowy schemat. Niemiecka biografia narodowa nazywa go mężem stanu skłonnym do wahania i obcym zabieganiu o popularność. Krytycy wskazują, że jego legalizm i pedanteria w rokowaniach z Włochami i Rumunią przyczyniły się do tego, że monarchia zyskała dwóch nowych wrogów, a jego węgierska perspektywa, zwłaszcza obrona integralności Siedmiogrodu, nie zawsze służyła interesom całego państwa.

Część nowszych badaczy patrzy na niego łagodniej. Marvin Fried z London School of Economics przyznaje, że Buriánowi zarzucano doktrynerstwo i ciasne, bałkańskie horyzonty, ale podkreśla, że miał jasną wizję obrony prestiżu, integralności i pozycji mocarstwowej monarchii i konsekwentnie jej bronił wobec narastających nacisków z zewnątrz i od wewnątrz. Zwraca się też uwagę, że żaden minister nie mógł kupić włoskiej neutralności za cenę, którą Rzym uznałby za wystarczającą, i że Burián należał do nielicznych polityków państw centralnych, którzy już jesienią 1916 roku szukali pokoju na umiarkowanych warunkach. Jego dwie kadencje pokazują przede wszystkim, jak niewiele mogła zdziałać dyplomacja monarchii, coraz bardziej zależnej od niemieckiego sojusznika.