Ottokar Czernin

Hrabia Ottokar Czernin kierował dyplomacją monarchii habsburskiej przez szesnaście miesięcy, od grudnia 1916 do kwietnia 1918 roku, w czasie, gdy rozstrzygało się, czy Austro-Węgry przetrwają wojnę. Wierzył, że państwo nie wytrzyma kolejnej wojennej zimy, i przez cały ten czas mówił o pokoju, ale nigdy nie odważył się zerwać z Niemcami, w których sojuszu widział ostatnią gwarancję starego porządku. Jako „minister pokoju” zgodził się na nieograniczoną wojnę podwodną, w Brześciu Litewskim podpisał „pokój chlebowy” z Ukrainą, który oburzył Polaków, a w Rumunii narzucił pokój w Buftei. Upadł przez skandal, który sam wywołał, gdy publicznie zaatakował premiera Francji i doprowadził do ujawnienia tajnych zabiegów pokojowych własnego cesarza.

Przed wojną

Urodził się 26 września 1872 roku w Dymokurach, po niemiecku Dimokur, w środkowych Czechach, w jednym z najstarszych rodów czeskiej arystokracji. Po gimnazjum w Chomutovie i służbie w pułku dragonów krótko studiował prawo na niemieckim uniwersytecie w Pradze. W 1897 roku ożenił się z hrabianką Marią Kinsky i wstąpił do służby dyplomatycznej. Pracował jako attaché w Paryżu, a od 1899 roku jako sekretarz poselstwa w Hadze, ale w 1902 roku przerwał karierę, oficjalnie z powodu choroby płuc, i wrócił do swoich czeskich majątków.

Od 1903 roku zasiadał w czeskim sejmie krajowym jako przedstawiciel konserwatywnej, niemieckiej wielkiej własności ziemskiej. Szybko dał się poznać jako obrońca „zasady monarchicznej”, przeciwnik powszechnego prawa wyborczego i parlamentaryzmu, a zarazem zwolennik silnej władzy centralnej przeciw dualizmowi, który dawał Węgrom niemal pełną samodzielność. Takie poglądy zbliżyły go do następcy tronu, arcyksięcia Franciszka Ferdynanda. Od 1905 roku Czernin należał do jego najbliższych doradców i pisał dla niego memoriały o przebudowie monarchii, a według wielu historyków arcyksiążę widział w nim przyszłego szefa rządu. W 1912 roku cesarz powołał go dożywotnio do austriackiej Izby Panów.

Jesienią 1913 roku, na życzenie arcyksięcia, Czernin wrócił do dyplomacji jako poseł w Bukareszcie. Uchodził za wroga Węgrów i jego nominacja budziła w Budapeszcie sprzeciw, ale ostatecznie zgodził się na nią premier István Tisza. Miał sprawdzić, ile wart jest tajny sojusz z Rumunią, i szybko doszedł do wniosku, że w razie wojny nie można na nią liczyć. Rumuni patrzyli na swoich rodaków w węgierskim Siedmiogrodzie, a nie na zobowiązania wobec Wiednia.

Bukareszt 1914–1916

Gdy wybuchła wojna, Rumunia ogłosiła neutralność, a jedynym jej obrońcą w Bukareszcie był sędziwy, proniemiecki król Karol I, który zmarł w październiku 1914 roku. Czernin przez dwa lata pomagał podtrzymywać tę neutralność, licząc na zwolenników państw centralnych w rumuńskiej polityce. Według części opracowań radził Wiedniowi, by kupić dalszą neutralność Rumunii ustępstwami w Siedmiogrodzie i na Bukowinie, ale rząd węgierski nie chciał o tym słyszeć. Premier Ion Brătianu grał na zwłokę i targował się z Ententą. 27 sierpnia 1916 roku to właśnie Czerninowi wręczono w Bukareszcie rumuńską deklarację wojny, po czym poseł wrócił do Wiednia.

Minister od pokoju

W Wiedniu Czernin związał się z grupą arystokratów z Izby Panów, którzy domagali się zwołania parlamentu i zakończenia wojny na zasadzie powrotu do stanu sprzed niej. Nowy cesarz Karol I, bratanek Franciszka Ferdynanda, znał go z otoczenia stryja i podzielał jego przekonanie, że monarchia potrzebuje szybkiego pokoju. 22 grudnia 1916 roku mianował go ministrem spraw zagranicznych w miejsce Istvána Buriána. Austriacki słownik biograficzny i część opracowań podają datę 23 grudnia.

Pierwsze tygodnie przyniosły porażki. Ententa odrzuciła ofertę pokojową państw centralnych, a Czernin w styczniu 1917 roku ogłosił w Wiedniu notę obarczającą przeciwników winą za dalszy rozlew krwi. Gdy Niemcy postanowili wznowić nieograniczoną wojnę podwodną, cesarz i minister mieli wątpliwości, ale ustąpili, bo bez austro-węgierskich baz na Adriatyku kampania na Morzu Śródziemnym byłaby niemożliwa. W kwietniu, po przystąpieniu Stanów Zjednoczonych do wojny, Czernin zerwał stosunki z Waszyngtonem.

Równolegle cesarz prowadził własną, tajną dyplomację. Przez szwagra, księcia Sykstusa Burbon-Parmeńskiego, przekazał w marcu 1917 roku prezydentowi Francji list, w którym obiecywał poprzeć „słuszne roszczenia” Francji do Alzacji i Lotaryngii. Czernin znał przebieg rozmów i dwukrotnie widział się z Sykstusem, ale ile wiedział o samym liście, pozostaje sporne. Sam twierdził później, że nie znał jego kluczowego zdania. W kwietniu 1917 roku sojusznicy na konferencji w Saint-Jean-de-Maurienne rozważali odrębny pokój z Austrią, powołując się na publiczne wypowiedzi Czernina o pragnieniu pokoju, ale Włochy nie zgodziły się na żadną rewizję obiecanych im zdobyczy.

Najbardziej znanym dokumentem Czernina z tego okresu jest memoriał o sile monarchii, który przekazał cesarzowi 12 kwietnia 1917 roku, a Karol wysłał go Wilhelmowi II. Minister pisał, że siły militarne Austro-Węgier są na wyczerpaniu, rezerwy ludzkie i surowce się kończą, a ludność głoduje. Ostrzegał, że jeśli monarchowie państw centralnych nie zawrą pokoju w ciągu kilku miesięcy, zawrą go ponad ich głowami narody, a rewolucja w Rosji może się okazać zaraźliwa. Memoriał trafił do posła Matthiasa Erzbergera i według wielu historyków przyczynił się do lipcowej rezolucji pokojowej Reichstagu. Czernin próbował też przekonać Niemców, by oddali Francji przynajmniej część Alzacji i Lotaryngii i wycofali się z Belgii, a w zamian proponował im wyrzeczenie się przez Austrię Królestwa Polskiego, a nawet Galicji. Berlin się na to nie zgodził.

Jego polityka była jednak dwuznaczna. Austriaccy i niemieccy historycy podkreślają, że Czernin nigdy nie wykluczał zdobyczy terytorialnych, jeśli wojna skończy się zwycięstwem, a w Berlinie jego ostrzeżenia o rychłym upadku monarchii traktowano jako szantaż albo dowód, że „hrabia Czernin stracił nerwy”. 2 października 1917 roku w Budapeszcie wygłosił głośne przemówienie, w którym jako podstawę nowej Europy wskazał powszechne rozbrojenie, sądy rozjemcze i wolność mórz, co zbliżało go do idei prezydenta Woodrowa Wilsona.

Brześć i Bukareszt

Przewrót bolszewicki dał Czerninowi szansę, na którą czekał. Pod koniec listopada 1917 roku przyjął propozycję rokowań rządu Lenina, a 20 grudnia przyjechał do Brześcia Litewskiego. 25 grudnia, przewodnicząc obradom, ogłosił w imieniu państw centralnych przyjęcie formuły pokoju bez przymusowych aneksji i odszkodowań, pod warunkiem że przystąpią do niej wszystkie państwa wojujące. W rzeczywistości decydowali Niemcy: sekretarz stanu Richard von Kühlmann i generał Max Hoffmann, który szybko wyjaśnił Rosjanom, że Niemcy nie zamierzają oddać zajętych ziem. Wobec Trockiego i Ioffego Czernin bywał często tylko pośrednikiem między nimi a Niemcami.

Ciążyła mu sytuacja w kraju. W styczniu 1918 roku w Austrii i na Węgrzech wybuchł wielki strajk, a Wiedeń dostawał coraz mniej zboża. Czernin porównywał monarchię do człowieka, który skacze z trzeciego piętra płonącego domu, nie licząc, czy złamie jedną nogę, czy obie. 24 stycznia odpowiedział przemówieniem na czternaście punktów Wilsona, łagodniejszym w tonie od wystąpienia kanclerza Hertlinga, co prezydent docenił. Najpilniejsze było jednak ukraińskie zboże. 1 lutego Czernin uznał w imieniu państw centralnych Ukraińską Republikę Ludową, a 9 lutego podpisał z nią traktat pokojowy, który sam nazwał „pokojem chlebowym”. Za zboże zapłacił ziemią chełmską, przyznaną Ukrainie, i tajnym zobowiązaniem do utworzenia z ukraińskiej części Galicji Wschodniej i Bukowiny osobnego kraju koronnego.

Polacy uznali to za zdradę. W Królestwie i w Galicji odbyły się manifestacje, rząd Jana Kucharzewskiego w Warszawie podał się do dymisji, a dawna II Brygada Legionów przebiła się pod Rarańczą przez front na stronę rosyjską. Czernin wiedział, że traci poparcie posłów polskich w wiedeńskim parlamencie, ale uznał, że głód w Wiedniu jest groźniejszy. Wkrótce potem razem z Kühlmannem pojechał do Rumunii, gdzie 24 lutego rozpoczął rokowania. 27 lutego na stacji kolejowej w Mołdawii postawił królowi Ferdynandowi I 48-godzinne ultimatum, a 5 marca Rumunia podpisała wstępny pokój w Buftei. Czernin przekonywał wtedy, wbrew części niemieckich przywódców, że trwały pokój można zawrzeć tylko z prawowitym monarchą, a nie obalać kolejne dynastie. Wiosną 1918 roku był u szczytu sławy i uchodził za najzręczniejszego dyplomatę państw centralnych.

Afera Sykstusa

2 kwietnia 1918 roku Czernin przemówił do delegacji wiedeńskiej rady miejskiej. Bronił traktatu brzeskiego, zaatakował czeskich polityków, a o Francji powiedział, że premier Georges Clemenceau pytał go niedawno o warunki pokoju i zerwał rozmowy, bo nie chciał zrezygnować z Alzacji i Lotaryngii. Clemenceau odpowiedział, że Czernin kłamie, i przypomniał o próbie podjętej rok wcześniej przez osobę „znacznie wyższej rangi”. Minister nie zrozumiał ostrzeżenia, a może sądził, że Francuzi blefują. Po kolejnej wymianie komunikatów Clemenceau 11 kwietnia ogłosił list cesarza.

Czernin ratował przede wszystkim siebie i sojusz z Niemcami. Nakłonił cesarza do złożenia słowa honoru, że kluczowe zdanie listu sfałszowano, a według relacji cesarzowej Zyty i dworu namawiał go nawet, by z powodu rzekomej choroby oddał na pewien czas rządy regentowi. Karol odmówił i 14 kwietnia Czernin złożył dymisję. Na jego miejsce wrócił Burián. Według części historyków był wtedy bliski załamania nerwowego.

Po wojnie

W październiku 1918 roku, w Izbie Panów, dawny przeciwnik Czechów wzywał do uznania państw czechosłowackiego i jugosłowiańskiego, by jak najszybciej zawrzeć pokój. Po rozpadzie monarchii czechosłowacka reforma rolna odebrała mu majątki w Czechach. Zamieszkał w Austrii, w Salzkammergut. W 1919 roku wydał wspomnienia „Im Weltkriege” (W wojnie światowej), szybko przetłumaczone na angielski, w których bronił swojej polityki i przedstawiał wojnę jako zapowiedź światowej rewolucji. W latach 1920–1923 zasiadał w austriackiej Radzie Narodowej jako poseł małej Partii Demokratycznej. Zmarł w Wiedniu 4 kwietnia 1932 roku.

Ocena

Historycy oceniają Czernina dość surowo. Przyznają mu więcej wyobraźni i energii niż poprzednikom, Leopoldowi Berchtoldowi i Buriánowi, ale zarzucają nerwowość, chwiejność i skłonność do nagłych zwrotów, które odbierały jego polityce wiarygodność zarówno u przeciwników, jak i u sojusznika. Austriacki oficer i historyk Edmund Glaise-Horstenau pisał o „burzliwym pośpiechu”, z jakim minister poddawał się nowym wrażeniom, a wiedeński polityk Josef Redlich uważał go za człowieka XVII wieku, który nie rozumie czasów, w jakich żyje. Niemieckie i austriackie prace podkreślają, że Czernin, przeciwnik demokracji i reform wewnętrznych, widział w sojuszu z Niemcami gwarancję przetrwania starego porządku, i dlatego nie potrafił z niego wyjść, choć sam przepowiadał klęskę.

Jego obrońcy wskazują, że minister monarchii coraz bardziej zależnej od Berlina miał bardzo mało swobody, że jako jeden z pierwszych przywódców państw centralnych powiedział otwarcie, iż wojny nie da się wygrać, i że traktaty z Ukrainą i Rumunią dały Austrii choćby nadzieję na żywność. Nawet oni przyznają jednak, że „pokój chlebowy” nie rozwiązał problemu głodu, a pogrążył monarchię w oczach Polaków, a afera Sykstusa, wywołana jego własną nieostrożnością, przekreśliła resztki szans na odrębny pokój i uczyniła z Austro-Węgier jeszcze bardziej podporządkowanego partnera Niemiec.